معرفی کتاب زنان زندانی

کتاب الکترونیکی «زنان زندانی» روایتی پژوهشی از گروه پژوهشی «اندیشکده آرمان» است که نشر معارف آن را منتشر کرده است. این اثر با گردآوری و تحلیل داده‌ها و پژوهش‌های متعدد، به بررسی یکی از تلخ‌ترین و فراگیرترین جنایت‌های تاریخ علیه زنان می‌پردازد و تلاش می‌کند تصویری جامع از وضعیت زنان در جهان امروز ارائه دهد. کتاب با تکیه‌بر پژوهش‌های میدانی و اسناد بین‌المللی، به موضوعاتی چون خشونت، آزار جنسی، قاچاق، نابرابری و شیءانگاری زنان می‌پردازد و سعی دارد ابعاد مختلف این بحران را واکاوی کند. نسخه‌ی الکترونیکی این اثر را می‌توانید از طاقچه خرید و دانلود کنید.

درباره کتاب زنان زندانی

«زنان زندانی» اثری ناداستانی و پژوهشی است که با ساختاری تحلیلی و مستند، به بررسی وضعیت زنان در جهان معاصر می‌پردازد. این کتاب حاصل گردآوری و تدوین بیش از صد منبع علمی، پژوهش کمی و کیفی، و فراتحلیل‌های بین‌المللی است. نویسندگان با رویکردی چندوجهی، ابتدا تصویری از ناآگاهی عمومی نسبت‌به مسائل زنان ترسیم کرده‌اند و سپس با ورود به چالش‌های جهانی زنان، از قاچاق و برده‌داری جنسی تا قتل و نابرابری درآمد، ابعاد مختلف خشونت و تبعیض را بررسی کرده‌اند. ساختار کتاب به‌گونه‌ای است که هر فصل به یکی از جنبه‌های بحران زنان می‌پردازد؛ از زندان‌های نمادین و واقعی تا تأثیر رسانه‌ها و فرهنگ بر شیءانگاری زنان. در بخش‌هایی از کتاب، آمارها و روایت‌های تکان‌دهنده‌ای از وضعیت زنان در کشورهای مختلف ارائه شده و در پایان نیز راهکارهایی برای رهایی از این وضعیت پیشنهاد شده است. این کتاب با زبانی تحلیلی و مستند، تلاش کرده است تا مخاطب را با واقعیت‌های پنهان و آشکار خشونت علیه زنان روبه‌رو کند.

خلاصه کتاب زنان زندانی

کتاب «زنان زندانی» با طرح پرسشی بنیادین درباره میزان آگاهی انسان معاصر از مسائل پیرامون خود آغاز می‌شود و با روایت‌هایی از ناآگاهی عمومی، به‌ویژه نسبت‌به وضعیت زنان، وارد بحث اصلی خود می‌شود. نویسندگان با استناد به آمارهای جهانی، نشان داده‌اند که زنان در سراسر جهان با چالش‌هایی چون قاچاق، برده‌داری جنسی، زن‌کشی، نابرابری درآمد، آزار و اذیت جنسی و خشونت خانگی مواجه‌اند. بخش عمده‌ای از کتاب به تحلیل این چالش‌ها اختصاص یافته و با ذکر نمونه‌ها و داده‌های آماری، ابعاد گسترده بحران را آشکار می‌کند. در ادامه، مفهوم شیءانگاری زنان و تأثیر رسانه‌ها بر بازتولید این نگاه بررسی شده است. کتاب به نقش رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی در تشدید جنسی‌سازی و شیءانگاری زنان می‌پردازد و پیامدهای روانی و اجتماعی آن را تحلیل می‌کند. همچنین، به موضوعاتی چون خودشیءانگاری، تأثیر آرایش و لباس، و نقش فرهنگ و ساختارهای اجتماعی در بازتولید خشونت علیه زنان پرداخته شده است. در بخش‌های پایانی، نویسندگان با ارائه راهکارهایی برای رهایی از این وضعیت، بر ضرورت آگاهی‌بخشی و تغییر نگرش‌های اجتماعی تأکید کرده‌اند. پیام اصلی کتاب این است که خشونت و تبعیض علیه زنان نه‌تنها مسئله‌ای فردی یا محلی، بلکه بحرانی جهانی و ساختاری است که نیازمند شناخت عمیق و اقدام جمعی است.

چرا باید کتاب زنان زندانی را بخوانیم؟

مطالعهٔ این کتاب فرصتی است برای مواجهه با واقعیت‌های تلخ و کمتر دیده‌شده دربارهٔ وضعیت زنان در جهان امروز. «زنان زندانی» با ارائهٔ آمارهای دقیق، روایت‌های مستند و تحلیل‌های چندجانبه، به مخاطب کمک می‌کند تا ابعاد پنهان خشونت، تبعیض و شیءانگاری زنان را بهتر درک کند. این اثر نه‌تنها به بررسی مشکلات می‌پردازد، بلکه با ارائهٔ راهکارهایی برای تغییر، مخاطب را به تأمل و مسئولیت‌پذیری اجتماعی دعوت می‌کند. آشنایی با این مسائل می‌تواند نقطهٔ شروعی برای تغییر نگرش‌ها و رفتارهای فردی و جمعی باشد.

خواندن این کتاب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به مطالعات زنان، پژوهشگران حوزهٔ علوم اجتماعی، فعالان حقوق بشر و کسانی که دغدغهٔ عدالت جنسیتی دارند مناسب است. همچنین، برای دانشجویان رشته‌های جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، حقوق و مطالعات فرهنگی که به دنبال درک عمیق‌تری از مسائل زنان و راهکارهای مقابله با خشونت و تبعیض هستند، مطالعهٔ این اثر توصیه می‌شود.

بخشی از کتاب زنان زندانی

«فکرمی‌کنیم که می‌دانیم؛ اما آیا واقعاً این طور است؟ من این طور فکر نمی‌کنم و می‌خواهم که شما هم مانند من متوجه این موضوع بشوید که تقریبا هیچ نمی‌دانیم. یادم می‌آید چند سال قبل. مسابقه‌ای در دانشگاه با عنوان «داستان‌های کوتاه یک‌دقیقه‌ای» برگزار شد. بعد از پایان مسابقه, پیگیری نکردم و نفهمیدم که کدام اثر به‌عنوان بهترین داستان انتخاب شد؛ ولی روز رونمایی آثار یکی از داستان‌ها توجهم را بسیار جلب کرد؛ داستان بسیار کوتاهی ایک سرباز دیدبانی به نام اریک از گردان ۷۴ در جنگ جهانی دوم. قرار بود: سربازی بالای برج دیدبانی گردان ۰۷۴ درست زمانی که در محاصرة کامل لشکر دشمن قرار گرفته بود. در حین رصد تحرکات لشکر دشمن. به مقر فرماندهی بی‌سیم زد و گفت: «شدیداً توی محاصره‌ایم. طبق برآورد من» حداقل دوهزار سرباز از هر چهار طرف. همراه با حداقل سی تانک و نفربر به سمت پایگاه ما در حال حرکتن. پیامم مفهوم بود؟» در همین زمان. یکی از دوستان قدیمی این سرباز دیدبانی. از مقر فرماندهی, پشت بی‌سیم آمد و گفت: «اریک. پیامت مفهوم بود. خوبه که هنوز زنده‌ای و می‌تونی صحبت کنی. اینجا کسی جز من و فرمانده نیست. من هم یه پیام برات دارم. آخرین شمارشی که از نیروهای خودمون دارم. حدوداً ۰ نفره که حداقل نصف این تعداد. مجروحن و بخشی هم سلاحی برای جنگیدن ندارن. پیامم مفهوم بود؟» اریک بعد از اين پیام» بی‌سیم را خاموش کرد و بی‌اختیار شروع کرد به اشک‌ریختن. از جیب سمت چپ پیراهنش دفتر خاطراتش را بیرون آورد و بااینکه هنوز نصف دفتر خالی بود. برگة آخر را باز کرد و در صفحة آخر دفتر خاطراتش نوشت: «ما برای آزادی جنگیدیم و الأن گردان ۷۴ در آزادی کامل است. ما اینجا آن‌قدر در محاصره‌ايم که در آزادی کامل به سر می‌بریم؛ آزادتر از هر زمان دیگری.»

1. در معرض دید نباشد
از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اَخْبِرُونِی أَیُّ شَیْی ءٍ خَیْرٌ لِلنِّساءِ فَقالَتْ فاطِمَةُ علیهاالسلام أَنْ لا یَرَیْنَ الرِّجالَ وَلا یَراهُنَّ الرِّجالُ فَأُعْجِبَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَقالَ اِنَّ فاطِمَةَ بَضْعَةٌ مِنِّی؛ به من بگویید که چه چیزی برای زنان بهتر است؟ [مردم هر کدام جوابی دادند که پذیرفته نشد. خبر به فاطمه زهرا علیهاالسلام رسید.] پس فاطمه علیهاالسلام فرمود:[بهترین چیز برای زنان این است] که مردان ] نامحرم ] را نبینند و مردان نیز آنان را نبینند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خوشحال شد [و جواب او را پسندید] و فرمود: به راستی فاطمه پاره تن من است.»

2. حتی از نابینا
شخص نابینایی وارد خانه حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام شد. در این هنگام، حضرت خود را پوشاند. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: چرا خود را پوشاندی، در حالی که آن نابینا تو را نمی بیند؟ حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در پاسخ عرض کرد: «اِنْ لَمْ یَکُنْ یَرانی فَاِنِّی اَراهُ وَهُوَ یَشَمُّ الرِّیحَ؛ اگر نابینا مرا نمی بیند، ولی من که او را می بینم و وی بو[ی مرا] استشمام می کند.»

3. نزدیک ترین حالت به خدا
حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در پاسخ به رسول خدا صلی الله علیه و آله که پرسیده بود: زن در چه حالتی به خدا از همه نزدیک تر است؟ اظهار داشت: «اَدْنی ما تَکُونُ مِنْ رَبِّها اَنْ تَلْزَمَ قَعْرَ بَیْتِها؛ هنگامی که زن در خانه می ماند، از همه حالات به پروردگارش نزدیک تر است.»

4. پوششهای احتیاطی
علی علیه السلام فرمود: «در یک روز ابری و بارانی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله در بقیع نشسته بودیم. زنی در حالی که بر الاغی سوار بود، بر ما گذشت. ناگهان دست حیوان در گودی فرو رفت و زن از پشت حیوان به زمین افتاد. پیامبر صلی الله علیه و آله صورتش را برگرداند. اصحاب عرض کردند: ای رسول خدا! این زن شلوار پوشیده بود [لذا جایی از بدنش آشکار نگردید]. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سه مرتبه فرمودند: خدایا! زنانی را که شلوار می پوشند، مورد لطفت قرار بده! سپس فرمودند: ای مردم! از شلوار استفاده کنید که پوشش بهتری است و هنگام خارج شدن از منزل، به وسیله شلوار زنانتان را [از نگاه نامحرم] حفظ کنید.»

5. از پشت پرده جواب بگویید
قرآن کریم می فرماید: «وَاِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعا فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ»؛ «چون از زنان پیغمبر متاعی خواستید، از پس پرده بخواهید!»

خوب است زنان با ایمان نیز با مردان نامحرم از پشت پرده سخن بگویند.

از امام خمینی رحمه الله دو مسئله سؤال شد که:

1. حدود حجاب اسلامی برای بانوان چیست و آیا برای این منظور، پوشیدن لباس بلند آزاد و شلوار و روسری کفایت می کند؟ اصولاً چه کیفیّتی در لباس و پوشش زن در برابر افراد نامحرم باید رعایت شود؟

آن بزرگوار جواب داد: «واجب است تمام بدنِ زن به جز قرص صورت و دستها تا مچ از نامحرم پوشیده شود و لباس مذکور اگر مقدار واجب را بپوشاند، مانع ندارد؛ ولی پوشیدن چادر بهتر است و از پوشیدن لباسهایی که توجه نامحرم را جلب می کند، باید اجتناب شود.»

2. با توجه به فرمایش حضرت امام که فرموده اند: «باید از لباسهایی که جلب توجه می کند، اجتناب نمایند.» آیا پوشیدن جوراب ضخیم بدون شلوار با این که حجم بدن از بیرون مشخص و در بعض موارد مهیّج است و یا پوشیدن کفشهایی که در هنگام راه رفتن صدای مهیّج دارد، جایز است؟

جواب: از پوشیدن هرگونه لباس مهیّج باید خودداری کنند.»

قال اللّه تعالی: «کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وتُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ»؛(1) «شما بهترین امتی بودید که برای مردم پدید آمدید؛ امر به معروف و نهی از منکر می کنید و به خدا ایمان دارید.»

در این آیه شریفه «امت اسلامی» به عنوان بهترین امت معرفی شده است و دلیل آن دو چیز ذکر شده است: «امر به معروف و نهی از منکر» و «ایمان به خدا». نکته جالب توجه این است که در این آیه امر به معروف و نهی از منکر بر ایمان به خدا مقدم داشته شده که نشانه اهمیت و عظمت آن است. به تبع این ویژگی برای بهترین امت اسلامی، باید گفت که مهم ترین ویژگی جامعه اسلامی هم همین مسئله است که امر به معروف و نهی از منکر شناخته شود و وجدان های بیداری در جامعه پیوسته از آن پاسداری کنند.

داستان هجوم رضاخان به قم به بهانه بی احترامی به خانواده اش، نمونه ای از این بیداری آگاهانه در جامعه را نشان می دهد:

از قدیم الایام تا به امروز مرسوم بوده و هست که غالبا مردم هنگام تحویل سال نو در اماکن متبرکه به سر می برند و آن را به فال نیک می گیرند. عید نوروز سال 1306 شمسی با 27 رمضان 1346 مطابق بود و زوّار بسیاری از نقاط مختلف به سوی شهر قم روی آوردند تا هنگام تحویل سال در حرم حضرت معصومه باشند. حرم مملوّ از جمعیت بود. اعضای خانواده پهلوی ـ که همسر رضاشاه هم جزو آنها بود ـ در غرفه بالای ایوان آیینه بدون حجاب کامل نشسته بودند، و این به طوری جلب نظر می کرد که صدای اعتراض مردم از هر سو بلند بود؛ ولی هیچ کس جرأت نمی کرد قدم پیش گذارد و به آنها تذکر دهد. در همین موقع، سید ناظم واعظ که در مسجد جنب حرم مشغول وعظ بود، مردم را تهییج نمود تا امر به معروف و نهی از منکر کنند. خبر به مرحوم حاج شیخ محمد تقی بافقی رسید. او ابتدا به خانواده دربار پیغام فرستاد که: اگر مسلمان هستید نباید با این وضع در این مکان مقدس حضور یابید و اگر مسلمان نیستید، باز هم حق ندارید در این مکان حضور یابید. پیام موثر واقع نشد. حاج شیخ محمد تقی شخصا به حرم آمد و سخت به آنان اعتراض نمود و از آنها خواست که سر و صورت خود را بپوشانند یا از آنجا خارج شوند. در این وقت غوغایی به پا شد. خانواده پهلوی فورا به منزل تولیت حرم رفته و از آنجا با تلفن به رضاشاه خبر دادند. او فورا به سوی قم حرکت کرد و دستور داد یک عده سرباز پشت سرش حرکت کنند.

بعد از چند ساعت به شهر قم رسید و مستقیما وارد صحن حرم شد.چند نفر طلبه را که در آن اطراف بودند، شلاق زد و چند نفری را هم در جوار قبر حضرت معصومه با عصا و لگد مضروب کرد. سپس دستور داد مرحوم بافقی را دستگیر کرده به تهران فرستند و تحویل زندان شهربانی دهند. او را همچنان در حبس نگه داشتند تا بعد از پنج ماه که آیت اللّه حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی خواستار آزادی وی گردید.(2)

مهلک در امان خواهد بود.

…………………

1. آل عمران/110.

2. محمد عابدی، پیکار با منکر در سیره ابرار، دفتر اول، ص115.

ملایمت و محبت در امر به معروف و نهی از منکر

قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله «لا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلا یَنْهی عَنِ الْمُنْکَرِ اِلاّ مَنْ کانَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: رَفیقٌ بِما یأْمُرُ بِهِ وَرَفیقٌ فیما یَنْهی عَنْهُ …؛(3) امر به معروف و نهی از منکر نکند مگر کسی که سه خصلت در او باشد: [اول اینکه:] در آنچه به آن امر و نهی می کند، طریق مدارا پیش گیرد… .»

در راه انجام دو فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر، پیوسته باید دلسوزی و حسن نیت و پاکی را سرلوحه کار خویش قرار داد و جز در موارد ضرورت، باید از راههای مسالمت آمیز وارد شد. متأسفانه بعضی، هنگام امر به معروف و نهی از منکر، از راه خشونت آمیز وارد می شوند و به الفاظ زشت و زننده متوسل می گردند، لذا می بینیم این نوع امر به معروفها نه تنها اثر خوبی ندارد، بلکه گاهی نتیجه معکوس می دهد.

در تفسیر المنار آمده است: جوانی به خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا! آیا به من اجازه می دهی زنا کنم؟! با گفتن این سخن فریاد مردم بلند شد و از گوشه و کنار به او اعتراض کردند، ولی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با خونسردی و ملایمت فرمودند: نزدیک بیا. جوان نزدیک آمد و در برابر پیامبر نشست. حضرت با محبت از او پرسید: آیا دوست داری با محارم تو (مثل مادر، خواهر و دختر) چنین کنند؟ جوان ناراحت شد و گفت: نه فدایت شوم. حضرت فرمود: همینطور مردم راضی نیستند بامحارم آنها چنین شود.

جوان از سؤال خود پشیمان شد. سپس پیامبر خدا دست بر سینه او گذاشت و در حق او دعا کرد و فرمود: «خدایا قلب او را پاک گردان و گناه او را ببخش و دامان او را از آلودگی به بی عفتی نگاه دار». از آن به بعد منفورترین کار نزد این جوان، زنابود.(4)

بهلول»!

سنگ تراش، سنگ را تراشید و به بهلول تحویل داد. او شبانه از نردبانی بالا رفت و این سنگ را بر سر در مسجد نصب کرد. روز بعد وقتی کارگران تابلو را دیدند، به هارون خبر دادند. هارون بهلول را احضار کرد و پرسید: بانی مسجد من هستم، تو چرا خودت را بانی معرفی کردی؟! بهلول گفت: تو اگر برای خدا مسجد می سازی بگذار نام من باشد. خدا که می داند بانی کیست. او با این طنز به هارون فهماند که تو اخلاص نداری.

روزی دیگر بهلول وارد مجلس هارون شد؛ چون هارون در مجلس حضور نداشت، بهلول جای هارون نشست. خادمان او را از آنجا بلند کردند و کتک زدند. همین که هارون وارد مجلس شد، به هارون گفت: من چند دقیقه ای جای تو نشستم و کتک خوردم، وای به حال تو که عمری در جای اهل بیت پیامبر نشسته ای. آری او با این طنزها و با همین ملایمتها، هارون را متوجه خطاها و اشتباهات خود می کرد.

……………………

3. خصال، ص109، ح79.

4. تفسیر نمونه، ج3، ص42. به نقل از تفسیر المنار.

امر به معروف و نهی از منکر با عمل و رفتار

قال الصادق علیه السلام : «کُونُوا دُعاةَ النّاسِ بِغَیْرِ اَلْسِنَتِکُمْ لِیُرَوا مِنْکُمُ الاِْجْتِهادَ وَالصِّدْقَ وَالْوَرَع؛(5) مردم را با غیر زبان دعوت کنید تا از شما اجتهاد، راستگویی و پارسایی ببینند.»

قوانین اسلام مبتنی بر حکمت و کیفیتی نظام یافته است که خود بتواند نگهبان و حافظ خویش باشد. امر به معروف و نهی از منکر دو قانون نگهبان است که از دیگر قوانین الهی پاسداری می کند. برای تأثیر بهتر این دو قانون در افراد و جامعه بهتر است که از روش غیر مستقیم و توأم با عمل، آن دو را به دیگران آموخت و اجرا کرد.

سعدیا گرچه سخندان و مصالح گویی                        به عمل کار برآید، به سخندانی نیست

در این رابطه داستان جالبی از عالم الهی مرحوم آخوند ملاعباس تربتی نقل شده است:

یکی از محافظان فرزند آخوند ملاکاظم خراسانی نقل می کند: «در ایام زمستان برای سرکشی به املاک آقا به نیشابور رفته بودیم، در مراجعه به مشهد در راه برفگیر شدیم و در قهوه خانه ای وسط راه ماندیم. غیر از ما جمعی دیگر نیز به قهوه خانه پناه آورده بودند. شب فرا رسید و چهار نفر از جوانان پولدار و خوشگذران مشهد ـ که چهار خانم هم همراه خود داشتند ـ با ماشینی آمدند و چون گرفتار برف و تاریکی شده بودند، به قهوه خانه پناه آوردند.

آمدن آنها در آن شب تاریک برفی در میان کوهستان بزم عیشی مجانی برای مسافران به وجود آورد، جوانان بطریهای مشروب و خوراکیها را چیدند و زنان، بعضی به خوانندگی و بعضی به رقص پرداختند. در گرما گرم این بساط، در قهوه خانه باز شد و مرحوم ملاعباس تربتی با سه چهار نفر که از تربت به مشهد می رفتند و مرکبشان الاغ بود، از ناچاری برف و تاریکی شب، آنها هم به این قهوه خانه پناه آوردند و از صاحب قهوه خانه اجازه خواستند که به آنها جایی بدهد. او گفت: سکّوی آن طرف خالی است.

حاج علی اکبر می گفت: من با مشاهده این وضع هراسان شدم و گفتم که نکند از جانب حاج آخوند نسبت به اینها تعرضی بشود و از جانب آنها نسبت به این مرد الهی اهانت شود. آماده دفاع از حاج آخوند شدم، ولی دیدم ایشان وارد شد و گویا نه کسی را می بیند و نه چیزی می شنود، به سوی آن سکّو رفت و چون نماز مغرب و عشاء را نخوانده بود، از قهوه چی قبله را پرسید و به نماز ایستاد و آن چهار نفر هم به وی اقتدا کردند.

یکی اذان گفت و حاج آخوند اقامه گفت و وارد نماز شدند. من هم فرصت را غنیمت دانستم و اقتدا کردم، چند نفر دیگر از مسافران هم از آن بزم عیش و نوش فاصله گرفتند و به نماز جماعت پیوستند، بعد از آن قهوه چی هم آمد و به نماز ایستاد، وقتی از نماز فارغ شدیم از جوانها و خانمها اثری نبود، بساط خود را جمع کردند و نفهمیدیم که در آن شب برفی به کجا رفتند.(6)

گفتگو یا برخورد نامناسبی پیش آید.

…………….

5. بحارالانوار، ج67، ص309، باب 57.

6. فضیلتهای فراموش شده، حسینعلی راشد، ص128.

تلاش فوق العاده برای امر به معروف و نهی از منکر

قال الحسین علیه السلام : «لا تَحِلُّ لِعَیْنٍ مُؤْمِنَةٍ تَری اللّه َ یُعْصی فَتَطْرِفَ حتّی تُغَیِّرَهُ؛(7) بر هیچ چشم مؤمنی روا نیست که ببیند خدا نافرمانی می شود، پس خود را فرو بندد تا آنگاه که وضع را تغییر دهد.»

خداوند پیامبران و ائمه معصومین علیهم السلام را برای هدایت بشر، زنده کردن معروفها و از بین بردن منکرات برانگیخت و آنان در ادای این رسالت الهی از هیچ تلاشی فروگذار نکردند. تلاش و اصرار آنان به سبب اهمیتی بود که برای این فریضه الهی قائل بودند. آنها به دلیل قلب سرشار از رأفت و رحمت، حاضر نبودند هیچ کس به منکرات آلوده شده و به خشم خدا گرفتار آید.

ابن شهر آشوب می نویسد: امیر مؤمنان علی علیه السلام وارد خانه شد، لحظه ای بعد بانویی آمد و از شوهرش شکایت داشت، حضرت فرمود: اندکی صبر کن تا از گرمای هوا کاسته شود، آن زن گفت: در این صورت خشم شوهرم بیشتر می شود، حضرت سرخود را پایین انداخت و لحظه ای بعد فرمود: به خدا قسم نباید رسیدگی به دادخواهی مظلوم را به تأخیر انداخت، حق مظلوم را باید از ظالم گرفت و رعب او را از دل مظلوم بیرون کرد، تا با کمال شهامت در مقابل ستمگر بایستد و حق خود را بخواهد. آن گاه به آن زن گفت: برویم.

حضرت با آن زن همراه شد تا به در خانه زن رسید، آن گاه صدا زد: درود بر شما! جوانی از خانه بیرون آمد. حضرت بعد از احوالپرسی فرمود: «یا عَبْدَ اللّه ِ اِتَّقِ اللّه َ فَاِنَّکَ قَدْ اَخَفْتَها وَأَخْرَجْتَها؛ ای بنده خدا! از خدا پروا کن؛ چرا که همسرت را ترسانده و از خانه بیرون رانده ای.»

جوان از این سخن سخت برآشفت و گفت: به تو چه ربطی دارد! به خدا سوگند! به خاطر همین حرف تو، او را آتش خواهم زد. امیرمؤمنان هم فرمود: من تو را امر به معروف و نهی از منکر می کنم، تو در برابر من منکر دیگری مرتکب می شوی و معروف را رها می کنی.

در همین لحظات مرد جوان متوجه شد افرادی که از کوچه عبور می کنند به آن مرد با عنوان امیرالمؤمنین سلام می دهند. به همین خاطر امام را شناخت و هراسان گفت: ای امیرمؤمنان من اشتباه کردم. به خدا سوگند در مقابل همسرم مانند زمینی آرام خواهم بود تا پا بر روی من بگذارد. حضرت نیز رو به آن زن کرد و فرمود: به منزل برو و همسرت را به این کارها مجبور نکن.(8)

………………………….

7. امالی شیخ طوسی، ص55.

8. مناقب، ج2، ص106؛ بحارالانوار، ج41، ص57.

دوره‌آموزشی‌ جدید و جذاب بی تفاوتی ممنوع

با تدریس: استاد علی تقوی (تصویری)

بعضی از مردم گمان می‌ کنند وقتی زن و مردی با هم محرمند، می‌ توانند به هر نحوی با هم معاشرت کنند؛ در حالی که محارم نیز باید بخشی از شرایط را رعایت نمایند.

سهل‌ انگاری در احکام
برخی افراد در انجام وظایف خود سهل‌ انگاری می‌ کنند. به چند نمونه از آن‌ ها اشاره می‌ شود:
1. بقا بر تقلید، بدون اذن و داشتن مرجع زنده؛
2. عدول‌ های سلیقه ‎ای بدون ضابطه از مرجعی به مرجع دیگر؛
3. تیمم‌ کردن در جایی که وظیفه، چیز دیگری است؛
4. نپوشیدن جوراب در برابر نامحرم توسط برخی خانم­ ها؛
5. نشسته خواندن نماز واجب برای کسی که امکان ایستاده خواندن دارد؛
6. خجالت و کم‌ رویی برای انجام وظیفه ی شرعی؛
7. تأخیر در نماز اول وقت، بدون عذر شرعی؛
8. رعایت‌ نکردن حجاب در برابر نامحرمان فامیل؛
9. به تأخیر انداختن نماز‌ها و روزه‌ های قضا شده؛
10. نگرفتن روزه به‌خاطر گرمی هوا و بلندی روز یا کار سخت و…؛
11. سهل‌ انگاری در تصحیح قرائت نماز و… .

گفتگوهای حرام
گفتگوی سازنده، رمز ارتباط، نشاط و کمال است و به آن سفارش شده؛ اما برخی از گفتگوها حرام است. به چند نمونه از آن اشاره می‌ شود:
1. از جهت محتوا، مانند ناسزا، سخنان گمراه‌ کننده، خلاف عفت عمومی و…
2. حرف­ های رکیک اگر مستلزم اهانت یا مشتمل بر حرام باشد.[1]
3. گفتگوی محرک و فسادآور، چه با نامحرم و چه با غیر آن مگر همسر.[2]
4. گفتگو با نامحرم درصورتی که همراه با لذت باشد؛ چه گفتگوی مستقیم و چه از طریق تلفن، موبایل و…[3]

لبا‌س‌ های حرام
لباس یکی از نیازهای انسان است که باید با شاخصه‌ های زیر تهیه شود:
1. از پول حلال باشد و از پول ربا، رشوه و … نباشد؛[4]
2. محرک نباشد؛ همچون لباس کوتاه و تنگ؛[5]
3. لباس شهرت نباشد؛ همچون لباسی که از نظر رنگ یا دوخت، شخص را انگشت‌ نما کند؛[6]
4. لباس مخصوص کفار و نیز مروج فرهنگ آنان نباشد؛ همچون لباس کشیشان، صلیب و…؛[7]
5. از نظر جنس نازک و برای مردان حریر خالص نباشد؛[8]
6. پوشیدن لباس مختص زن یا مرد، درصورتی که زیّ آنان قرار گیرد حرام است؛ مانند چادر برای مرد و کت و شلوار مردانه برای زن؛[9]
7. پوشیدن جوراب نازک برای زنان در برابر نامحرمان جایز نیست.

نگاه‌ های حرام
1. نگاه به چهره ی آرایش‌ کرده ی زن؛
2. نگاه به زیورآلات زن (نگاه به محل زینت)؛
3. نگاه به عکس بی‌ حجاب زن آشنا؛[10]
4. نگاه به عکس‌ های مهَیّج؛
5. نگاه با ریبه (ترس افتادن به حرام) به محارم؛[11]
6. نگاه‌ كردن مرد به بدن نامحرم (چه با قصد لذت و چه بدون آن)؛[12]
7. نگاه‌ کردن مرد با قصد لذت به بدن مرد ديگر و زن به بدن زن ديگر؛[13]
8. نگاه‌ كردن به عورت ديگرى؛[14]
9. نگاه به داخل خانه ی دیگران؛[15]
10. نگاه تند به پدر و مادر؛
11. نگاه به فیلم‌ های مبتذل و فاسد (فرقی بین متأهل و مجرد نیست)؛[16]
12. نگاه به چیزی که موجب ضرر به چشم است.

راه‌ های محرمیت
زن و مرد از سه راه به یکدیگر محرم می‌ شوند:
1. نسب و خویشاوندی؛
2. ازدواج دائم یا موقت؛
3. شیر دادن به کودک با شرایط خاص.

ازدواج و محرمیت
شکی نیست که با ازدواج برخی از نامحرمان، همچون پدرشوهر و مادرزن بر زن و شوهر محرم می‌ شوند؛ ولی برخی از نامحرمان، محرم نمی‌ شوند؛ همچون: نامادری به داماد و ناپدری به عروس، عموی داماد به عروس، خواهرزن به داماد، برادرشوهر به عروس و شوهرخواهر به خواهر.

شش نکته درباره ی حجاب
1. حجاب یکی از ضروریات دین، رعایت آن در برابر نامحرمان واجب و بی‌ اعتنایی به آن گناه است؛ چه در برابر نامحرمان فامیل و چه نامحرمان غیرفامیل؛ چه در زمان شادی و چه در زمان عزا.
2. اگر موی زن به‌ طور غیر عمد بیرون باشد، گناه نیست؛ ولی از زمانی که متوجه شد، باید خود را از نامحرمان بپوشاند.[17]
3. عادی‌ بودن عدم پوشش نامحرمان در مقابل شخص، دلیل بر حرام نبودن بدحجابی و نگاه به نامحرم نیست.[18]
4. رفتن بدون حجاب به حیاط منزلی که در معرض دید نامحرم است، صحیح نیست. اگر احتمال دید هست، فرد باید حجاب خود را حفظ کند.[19] همچنین داخل خودرو اگر در معرض دید نامحرمان است، حفظ حجاب لازم است.
5. حدود پوشش تمام بدن است؛ جز گردی صورت و انگشتان دست تا مچ و باید به‌گونه‌ ای باشد که جلب توجه نکند و نباید نازک، تنگ و کوتاه باشد.
6. نمایان بودن کف و روی پا در برابر نامحرمان جایز نیست؛ بنابراین کسانی که بدون جوراب در برابر نامحرمان ظاهر می‌ شوند، کار حرامی انجام داده‌ اند.[20]

اقسام نگاه به نامحرم
یکی از دستورهای قرآنی، کنترل نگاه است.[21] در یک دسته‌ بندی می‌ توان نگاه را به سه بخش تقسیم کرد:
1. نگاه اتفاقی و ناخواسته؛ این نگاه ـ گرچه مقدمات آن را خود شخص فراهم کرده باشد ـ حرام نیست؛ مثلاً شخص به اختیار خود به کوچه و بازار رفته و چشمش به نامحرمان افتاده است.[22]
2. نگاه عمدی به صورت نامحرم بدون قصد لذت و احتمال افتادن به گناه، بدون آنکه نامحرم آرایش کرده باشد، مانعی ندارد.[23]
3. نگاه با قصد لذت یا نگاه عمدی به بدن نامحرم حرام است و نمی‌ توان با تعبیراتی مثل قصد بد نداشتن، نیت خواهر و برادری،‌ دل پاک داشتن و… مشکل را حل کرد.

نگاه‌ های مجاز
1. نگاه بدون قصد لذت و ترس افتادن به گناه به چهره ی زن نامحرم؛
2. نگاه بدون لذت به زن غیر مسلمان؛[24]
3. نگاه به زنان کهنسالی که هیچ‌ گونه رغبتی در ازدواج با آن‌ ها نیست (البته جاهایی که به‌ طور معمول نمی‌ پوشانند، مانند موها، گردن و)؛[25]
4. نگاه به زن نامحرم به قصد ازدواج با شرایط خاص (با لذت نگاه نکند، احتمال توافق ازدواج را بدهد، با نگاه‌ کردن شناخت وی افزوده شود و مانعی برای ازدواج نباشد)؛
5. نگاه به زن نامحرم، هنگام ضرورت؛[26]
6. نگاه به عکس زن بدحجاب ناشناس؛
7. نگاه کودکان ممیز به نامحرمان (ولی بانوان باید بدن و موی خود را از آنان بپوشانند)؛[27]
البته جواز نگاه‌ های فوق در صورتی است که با قصد لذت یا ترس افتادن به گناه نباشد.

دوستی با نامحرم
1. دوستی با نامحرم از نظر قرآن حرام است؛ چه با اطلاع و اجازه ی پدر باشد و چه بدون اجازه ی وی، چه با هدف ازدواج باشد و چه نباشد،[28] چه دوستی با نامحرم فامیل باشد چه غریبه، چه قصد بدی در کار باشد، چه نباشد و چه با انگیزه‌ های خیرخواهانه باشد، همچون راهنمایی دیگران، آموزش علمی، رفع افسردگی، چه نباشد، چه در محیط کاری با همکاران باشد و چه در محیط‌ های آموزشی و دانشگاهی.
2. وساطت در دوستی‌ های نامشروع نیز حرام است.
3. وعده و قرار با چنین دوستانی حرام و سفر برای دیدار آن‌ ها سفر معصیت است؛ باید در چنین سفرهایی نماز را کامل خواند. قرآن می‌ فرماید: «لاتُواعِدُوهُنَّ سِرّاً؛[29] پنهانى با آن‌ ها قرار نگذاريد.»
4. اظهار دوستی به جنس مخالف جایز نیست؛[30] حتی نباید کلمات خاصی را که برای محارم به‌ کار می‌ رود در رابطه با آنان مطرح کرد.

پرسش: اگر کسی به جنس مخالف بگوید دوستت دارم، چه حکمی دارد؟
پاسخ: جایز نیست؛ چون ترس افتادن به گناه در میان است.[31]

5. رابطه ی دوستی زن و مرد نامحرم حرام است.[32]
6. دوستی زن و مرد نامحرم، نامه‌ نگاری و تماس تلفنی با یکدیگر از نظر همه ی مراجع حرام است.[33]

تماس بدنی با نامحرمان
یکی از خط قرمزها و حدود ارتباط با نامحرمان، تماس بدنی با آنان است. در این زمینه به چهار نکته اشاره می‌ شود:
1. هرکس که نگاه‌ کردن به او جایز نیست، تماس بدنی با او نیز جایز نیست؛ حتی زنان کهنسالی که نگاه‌ کردن به آنان جایز است، تماس بدنی با ایشان حرام است.[34]
2. تماس بدنی از روی لباس بدون قصد لذت مانعی ندارد.[35]
در نتیجه دست‌ دادن با دستکش به نامحرم یا برخورد بدنی از روی لباس در وسایل نقلیه و اجتماعات عمومی، بدون قصد لذت مانعی ندارد.
3. برخورد دست زن به دست مرد نامحرم هنگام پول‌ دادن در خرید و فروش‌ ها، ولو در حد برخورد انگشتان دست حرام است.[36]
4. هنگام ضرورت و ناچاری مثل معالجه، نجات غریق و… تماس اشکالی ندارد؛ ولی باید به حد ضرورت اکتفا کرد.[37]

حدود محرمیت
بعضی از مردم گمان می‌ کنند وقتی زن و مردی با هم محرمند، می‌ توانند به هر نحوی با هم معاشرت کنند؛ در حالی که محارم نیز باید بخشی از شرایط را رعایت نمایند؛ برای مثال خواهر نباید به بهانه ی محرم بودن، جلوی برادر با هر لباسی که دوست دارد رفت و آمد کند. برخی از این حدود عبارتند از:
1. اجازه گرفتن در ورود به اتاق شخصی افراد؛
2.‌ پوشش مناسب؛
3. حفظ حریم در گفتگو‌ها؛
4. جدا کردن محل خواب دختربچه و پسربچه.

چهار نکته درباره ی زینت در برابر نامحرم
1. آرایش و زینت در برابر مرد نامحرم حرام است.[38]
2. هر چیزی که عرفاً زینت حساب شود، باید از دید نامحرم پوشیده شود؛ چه به قصد زینت باشد و چه نباشد، چه زیبا باشد یا نباشد.[39]
3. مصادیق زینت عبارت‌ اند از: النگو، دست‌ بند، گردن‌ بند، لاک‌ زدن، سرمه کشیدن، استفاده از هر نوع لوازم آرایشی و…

سؤال: اگر در جایی شک کنیم که چیزی از موارد زینت است یا نه، تکلیف چیست؟ آیا باید پوشانده شود؟
پاسخ: خیر، پوشاندن آن واجب نیست.

4. زینت‌ کردن زن در عده ی وفات حرام است.[40]

نگاه‌ کردن به عکس نامحرم
1. زنان می‌ توانند به عکس مردان ـ چه بشناسند و چه نشناسند ـ نگاه کنند؛ مشروط بر اینکه به قصد لذت نباشد.[41]
2. جایز نیست انسان عکسی را که می‌ داند دیدن آن برای دیگری حرام است، به کسی نشان دهد.[42]
3. دیدن عکس دوران کودکی زن نامحرم، اگر موجب هتک و تحریک نشود اشکال ندارد.[43]
4. مرد می‌ تواند برای آگاهی از زیبایی دختری که می‌ خواهد با او ازدواج کند، عکس او را ببیند؛ گرچه او را بشناسد.[44]
5. نگاه به عکس‌ های مبتذل با قصد لذت و ریبه حرام است؛ ولو او را نشناسد.[45]
6. خرید، فروش و نگهداری عکس‌ های مبتذل حرام است و باید آن‌ ها را از بین برد.[46]
7. مرد می‌ تواند به عکس نامحرمی که حجاب خود را کاملاً رعایت کرده نگاه کند و اگر عکس بدون حجاب کامل باشد و او را بشناسد، نباید نگاه کند.[47]
8. اگر خانمی بداند چنانچه بدون حجاب کامل عکس بگیرد، عکس او در بین فامیل پخش می‌ شود (مانند مجلس عروسی، جشن تولد) و نامحرم او را می‌ بیند، جایز نیست بدون حجاب، عکس بیندازد.[48]
9. نصب عکس‌ های زنان نامحرم نیمه‌ عریان در خانه که دیدن آن بر دیگران حرام است، جایز نیست.[49]
10. اگر محرم عکس بی‌ حجاب را بگیرد، ظاهر کردن آن به‌ دست نامحرمی که صاحب عکس را می‌ شناسد، حرام است.[50]
11. نگاه‌ کردن به آلبوم‌ های عکس خانوادگی که در آن عکس فامیل بدون حجاب قرار دارد جایز نیست.[51]

اختلاط با نامحرمان
اختلاط با نامحرمان جز برای پیرزنان مکروه و اگر در معرض فساد باشد، حرام است؛[52] اما این امر در چند جا حرام است:
1. اختلاط با نامحرمان در جایی ‌که زنان، پوشش کافی ندارند؛ همچون: برخی از عروسی‌ ها، میهمانی‌ ها و بیمارستان‌ ها که زنان بستری هستند.[53]
2. در جمع‌ هایی که زنان زینت کرده‌ اند؛ همچون مجالس عروسی و جشن تولدها.
3. اختلاط در مراکز کاری، ورزشی یا برخی کلاس‌ های به اصطلاح آموزشی که وضعیت مطلوبی ندارد و به‌ نحوی مفسده در چنین جمع‌ هایی وجود دارد.
4. اختلاط در مسائلی همچون رقص زن و مرد.
5. جلب توجه و خودنمایی در محیط‌ های مردانه و زنانه.

نامحرمان فامیل و غریبه
در نامحرم بودن، فرقی بین فامیل و غریبه نیست. برخی در برابر نامحرمان غریبه رعایت لازم را دارند؛ ولی در برابر نامحرمان فامیل حدود شرعی را رعایت نمی‌ کنند. عادی شدن روابط محرم و نامحرم، همچون ارتباط همکاران شغلی، استاد و شاگرد، دکتر و پرستار و… نشانه ی محرمیت نیست.

خلوت با نامحرم
1. حضور مرد و زن نامحرم در جای خلوتی ‌که کس دیگری نمی‌ تواند وارد شود، جایز نیست و ماندن در آن مکان حرام است.[54]
2. کار کردن زن و مرد نامحرم در مکان خلوتی که دیگران نمی‌ توانند وارد شوند، اگر خلوت با نامحرم صدق کند یا خوف وقوع در حرام باشد، جایز نیست.[55]
3. اگر در مکان خلوتی که دو نامحرم حضور دارند، شخص دیگری بتواند وارد شود، حتی بچه ی ممیز، اشکال ندارد.[56]

ارتباط تلفنی با نامحرمان
یکی از منکرات تلفن و موبایل، ارتباط نامشروع با نامحرم است. در این رابطه، پرسش‌ های زیادی مطرح شده که به چند نمونه از آن‌ ها اشاره می‌ شود:

پرسش: مکالمه ی تلفنی بین پسر و دختر برای دوستی چه حکمی دارد؟
پاسخ: جایز نیست.[57]

پرسش: مكالمه ی تلفنى پسر و دختر و مراوده ی طرفين برای دوستى، چه حكمى دارد؟ اگر اينگونه امور مقدمه‏ اى براى تحقيق درباره ی ازدواج باشد چه صورتی دارد؟
پاسخ: جايز نيست؛ مگر به مقدارى كه براى تحقيق در ازدواج ضرورت دارد.[58]

پرسش: برای ازدواج با دختری ارتباط تلفنی دارم، حکم آن چیست؟
پاسخ: ارتباط مستمر جایز نیست.[59]

پرسش: خریدن شارژ تلفن برای نامحرم چه حکمی دارد؟
پاسخ: هرچند هدیه‌ دادن به نامحرم اشکال شرعی ندارد، چون این کارها غالباً مقدمه‌ ای برای روابط نامشروع با نامحرم است، جایز نیست.

اظهار عشق و محبت بین دختر و پسر به‌ صورت مستقیم یا غیرمستقیم، مانند مکالمه ی تلفنی حرام است.[60]
فرستادن پیامک به نامحرم به‌ صورت طبیعی اشکال ندارد؛ ولی ممکن است به‌ تدریج حالت هوسرانی و گناه پیدا کند؛ لذا باید از پیامک‌ زدن به نامحرمان خودداری کرد.

پرسش: نوشتن و تلفظ کلماتی همچون «دوستدار شما»، برای نامحرمان چه حکمی دارد؟
پاسخ: اگر این کلمات شهوت‌ انگیز باشد، باید اجتناب شود.[61]

پرسش: حکم صحبت‌ کردن تلفنی یا حضوری دختران و پسران که باعث ایجاد نوعی احساس در دو طرف می‌ گردد، چیست؟
پاسخ: جایز نیست.[62]

چهار نکته درباره ی شب‌ نشینی
شب‌ نشینی امر مباحی است که با در نظر گرفتن شرایطی مانع ندارد:
1. همراه با گناه نباشد؛ مانند غیبت، موسیقی و…؛
2. همراه با مزاحمت برای دیگران نباشد؛
3. محرم و نامحرم رعایت شود؛
4. واجب فوت نشود (کسی که می‌ داند یا احتمال می‌ دهد به‌ دلیل شب‌ نشینی نمازش قضا می‌ شود، نباید زیاد در شب‌ نشینی‌ ها شرکت کند).

پی نوشت ها:
————————————————————————–
* پژوهشگر و مبلغ نخبه ی دفتر تبلیغات اسلامی.
[1]. فاضل لنکرانی،جامع المسائل، ج 1، س 2241.
[2]. سیدمحمد کاظم طباطبایی، عروة الوثقی، ج 2، نکاح، م 39.
[3]. استفتائات بهجت، ج 4، ص 195 و محسن محمودی، مسائل جدید، ج 2، ص 33.
[4]. توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 2286.
[5]. فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج 2، ص 403، س 1067.
[6]. توضیح المسائل مراجع، ج 1، م 845.
[7]. سیدمسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد، ص 99.
[8]. توضیح المسائل مراجع، ج 1، م 834.
[9]. همان، م 846.
[10]. مکارم شیرازی، احکام بانوان، ص 33، س 44 و 45.
[11]. توضیح المسائل مراجع، ج 2، م 2437 و 2438.
[12]. همان، م 2433.
[13]. همان، م 2438.
[14]. همان، م 2436.
[15]. گلپایگانی، مجمع المسائل، ج 1، ص 534، م 18 و سیدمسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد، ص 155.
[16]. صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1329و آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، س 1199.
[17]. توضیح المسائل مراجع، م 2435.
[18]. سیدمحمدکاظم طباطبایی، عروة الوثقی، ج 2، نکاح، م 31.
[19]. احکام نگاه و پوشش، پرسش‌ های برگزیده ی دانشجویی، ش 18، ص 95.
[20]. سید مسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد، ص 110.
[21]. نور، آیات 30 و 31.
[22]. استفتائات مکارم، ج 2، س 1036.
[23]. توضیح المسائل مراجع، م 2433.
[24]. امام خمینی، تحریرالوسیله، ج 2، ص 244، م 27 (یجوز النظر الی نساء اهل الذمه بل مطلق الکفار مع عدم التلذذ و الريبة…) و استفتائات سبحانی، ص 315، س 971.
[25]. سیستانی، منهاج الصالحین، ج 3، م 18.
[26]. امام خمینی، تحریرالوسیله، ج 2، ص 35 (و منها معارضته کل ما هو اهم فی نظر الشارع…).
[27]. توضیح المسائل مراجع، م 2435.
[28]. استفتائات مکارم، ج 2، س 1049 و 1075.
[29]. بقره، آیۀ 235.
[30]. آیت‌ الله خامنه‌ ای، اجوبة الاستفتائات، س 640 ، 651 و 776 و صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1661.
[31]. آیت‌ الله خامنه‌ ای، اجوبة الاستفتائات، س 776؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1661 و‌ استفتائات مکارم، ج 2، س 1049 و 1075.
[32]. محسن محمودی، مسائل جدید، ج 5، ص 73.
[33]. همان، ج 5، ص 53.
[34]. سیدمحمدکاظم طباطبایی، عروةالوثقی، ج ‌2، فصل نکاح، م 47 و امام خمینی، تحریرالوسیله، ج 2، نکاح، م 20.
[35]. همان، ‌ص 637.
[36]. استفتائات مکارم، ج 2، ص 32، س 1027.
[37]. امام خمینی، تحریرالوسیله، ج 2، ص 243 و سیدمحمدکاظم طباطبایی، عروة الوثقی، ج 2، ص 672 .
[38]. توضیح المسائل مراجع، م 2439.
[39]. فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج 1، س 1707 و مکارم، احکام بانوان، ص 19.
[40]. محمدحسن نجفی، جواهر الکلام، ج 32، ص 276.
[41]. سید مسعود معصومی،‌ احکام روابط زن و شوهر، ص 44.
[42]. همان، ص 79، س 62.
[43]. تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 889 و سیدمسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد، ص 80.
[44]. احکام نگاه و پوشش، پرسش‌ ها و پاسخ‌ های دانشجویی، ج 16، ص 235.
[45]. سید مسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد‌، ص 44.
[46]. استفتائات بهجت، ج 4، ص 526، س 6339 و محسن محمودی، مسائل جدید، ج 3، ص 83  و 199.
[47]. همان، ص 44.
[48]. همان، ص 258.
[49]. همان، ص 46.
[50]. استفتائات امام‌ خمینی;، ج 3، بهجت، حجاب، س 15؛ آیت‌ الله خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، س 1188؛ فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج 1، س 1730 و مکارم، استفتائات جدید، ج 1، س 798.
[51]. توضیح المسائل مراجع، م 2453.
[52]. سیدمحمدکاظم طباطبایی، عروة الوثقی، ج 2، ص 805 ،‌ م 49.
[53]. سیدمسعود معصومی، احکام روابط زن و مرد، ص 246.
[54]. توضیح المسائل مراجع، م 2445 و آیت‌ الله خامنه‌ای، اجوبة الاستفتائات، م 631.
[55]. محسن محمودی، مسائل جدید، ج 5، ص 51.
[56]. استفتائات بهجت، ج 4، ص 188، س 5262.
[57]. مکارم، استفتائات جدید، ج 2، ص 357، س 1049.
[58]. همان، س 652؛ استفتائات خامنه‏اى، س 782؛ امام خمینی، تحريرالوسيله، ج 2، نكاح، م 29 و مکارم، احکام بانوان، ص 182، س 652.
[59]. استفتائات بهجت، ج 4، س 5492.
[60]. مکارم، استفتائات جدید، ج 2، س 1049.
[61]. استفتائات بهجت، ج 4، س 5290.
[62]. همان، س 5293

منبع: بلاغ