نسیم رحمت – پایگاه کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی https://nasim.ismc.ir Mon, 17 Nov 2025 06:35:20 +0000 fa-IR hourly 1 https://wordpress.org/?v=6.9.4 https://nasim.ismc.ir/wp-content/uploads/2024/04/cropped-logo2-32x32.png نسیم رحمت – پایگاه کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی https://nasim.ismc.ir 32 32 تنظیم خانواده https://nasim.ismc.ir/%d8%aa%d9%86%d8%b8%db%8c%d9%85-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87/ https://nasim.ismc.ir/%d8%aa%d9%86%d8%b8%db%8c%d9%85-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87/#respond Mon, 17 Nov 2025 06:21:45 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4254

📍معرفی کتاب
«تنظیم خانواده (درآمدی تحلیلی بر کنترل جمعیت از منظر فقه با رویکرد علوم تربیتی)»

🔻 کتاب در یک نگاه:
🔸موضوع کتاب پیش رو بررسی مسأله «کنترل جمعیت» است که یکی از مسائل مهم و جنجال آفرین به شمار می آید. متفکران معاصر مسلمان در طی پنجاه سال اخیر نظریات متفاوتی را ابراز کرده اند و فقهای عظام گذشته فقط اشارات جزئی در مباحث فقهی از قبیل «تقلیل النسل و تضییع النسل» داشته اند و یا به طرح نظریات و مبانی اولیه اسلام که همانند دیگر ادیان به افزایش نسل توجه داشته بسنده نموده اند و به نظر می رسد علی رغم رشد چشمگیر دانش فقه در حوزه های علمیه به منظور تبیین روز آمد نمودن موازین فقهی در زمینه هایی از این قبیل هنوز نیازمند تحقیق و پژوهش بیشتری در این زمینه مسائل هستیم.

مشخصات کتاب:

✍نویسنده:
👤میلاد صالحی
📅تاریخ نشر: فروردین ۱۴۰۲
📚 تعداد صفحات: ۲۰۸ برگ

]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%aa%d9%86%d8%b8%db%8c%d9%85-%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%88%d8%a7%d8%af%d9%87/feed/ 0 برگزاری دوره تخصصی «حجاب و عفاف» استان مرکزی https://nasim.ismc.ir/%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%ae%d8%b5%d8%b5%db%8c-%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%a8-%d9%88-%d8%b9%d9%81%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86/ https://nasim.ismc.ir/%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%ae%d8%b5%d8%b5%db%8c-%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%a8-%d9%88-%d8%b9%d9%81%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86/#respond Mon, 17 Nov 2025 06:06:30 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4246 دوره‌ی «تخصصی حجاب و عفاف» با حضور جمعی از مبلغان نسیم رحمت استان مرکزی، به‌همت مدیریت تبلیغ تخصصی معاونت تلبیغ استان مرکزی و مدیریت اداره اسیب های اجتماعی حوزه های علمیه برگزار شد. این برنامه با هدف ارتقای شناخت نسبت به اهمیت خانواده، افزایش مهارت مبلغان با مضوع سبک زندگی اسلامی و ارائه راهکارهای عملی برای ترویج فرهنگ عفاف و حجاب طراحی شده بود. شرکت‌کنندگان طی جلسات آموزشی و کارگاهی، با جدیدترین مباحث تخصصی در حوزه عفاف و حجاب آشنا شدند و در پایان دوره نیز پیشنهادها و تجربیات خود را برای تقویت فعالیت‌های میدانی در سطح استان ارائه دادند. این دوره با استقبال خوب مخاطبان همراه بود و به‌عنوان گامی مؤثر در پیشبرد سیاست‌های فرهنگی استان ارزیابی شد.



]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d8%aa%d8%ae%d8%b5%d8%b5%db%8c-%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%a8-%d9%88-%d8%b9%d9%81%d8%a7%d9%81-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86/feed/ 0 علائم وسواس https://nasim.ismc.ir/%d8%b9%d9%84%d8%a7%d8%a6%d9%85-%d9%88%d8%b3%d9%88%d8%a7%d8%b3/ https://nasim.ismc.ir/%d8%b9%d9%84%d8%a7%d8%a6%d9%85-%d9%88%d8%b3%d9%88%d8%a7%d8%b3/#respond Tue, 09 Sep 2025 07:25:27 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4228

علائم وسواس از دیدگاه روانپزشکی

برای وسواس علائم و الگوهای مختلفی وجود دارد که برخی از آن عبارت است از:

  1. ترس از آلودگی و متعاقب آن اقدام به شست و شو که شایعترین الگو است. که بیمار از فرط شست و شو پوست بدنش کنده می شود ولی باز بر عمل خود اصرار می ورزد.
  2. تردید و متعاقب آن اقدام جبری برای امتحان کردن که بازگشت مکرر و جبری برای امتحان بسته بودن شیر گاز و قفلها از آن نمونه است.
  3. کندی وسواسی در انجام کارهاست. در این الگو، بیماران ساعتها وقت صرف حمام کردن، اصلاح سر و صورت، مسواک کردن و یا مرتب کردن لباس و موهای خود می کنند.

علائم وسواس از دیدگاه روانپزشکی

برای وسواس علائم و الگوهای مختلفی وجود دارد که برخی از آن عبارت است از:

  • ترس از آلودگی و متعاقب آن اقدام به شست و شو که شایعترین الگو است. که بیمار از فرط شست و شو پوست بدنش کنده می شود ولی باز بر عمل خود اصرار می ورزد.
  • تردید و متعاقب آن اقدام جبری برای امتحان کردن که بازگشت مکرر و جبری برای امتحان بسته بودن شیر گاز و قفلها از آن نمونه است.
  • کندی وسواسی در انجام کارهاست. در این الگو، بیماران ساعتها وقت صرف حمام کردن، اصلاح سر و صورت، مسواک کردن و یا مرتب کردن لباس و موهای خود می کنند.

علائم وسواس

  1. اجتناب وسواسی از همگانه به بهانه ناپاکی آنان
  2. تکرار کارهایی که انجام آنها یک یا دو بار کفایت می کند.
  3. تردید در کارهایی که توسط خود یا دیگران صورت می گیرد مثل شک در بستن درخانه و شیر گاز و …
  4. ترسهای بیهوده درباره لباس و آلودگی و حوادث و …
  5. دقت و نظم افراطی در مسائل بیهود مثل مرتب کردن اشیاء به ترتیب قد و اندازه و …
  6. لجاجت و عناد؛ وسواسی در بسیاری از کارهایش پشتکار زیادی نشان داده و با اینکه عمل خویش را غیر عقلایی می داند، ولی با دیگران به لجاجت بر می خیزد.
  7. از دیگر نشانه های وسواس در افراد، فال بد زدن و فکرهای بیهوده، بازی کردن با ریش و سبیل و … می باشد.

علاوه بر موارد فوق برخی از مومنین نیز به وسواس در مسائل عبادی و غیر عادی مبتلا می شوند؛ از جمله:

وسوسه در تطهیر و امور بهداشتی؛ چه درباره عمل خود و چه درباره عمل دیگران

شک در عبادات: مثل شک در نیت، تلفظ صحیح کلمات درنماز، تعداد رکوع و سجود و …

وسوسه در وضو و غسل

وسوسه در اصل نماز

وسوسه و ریایی بودن عبادت

وسوسه در وقت عبادات

وسوسه در نجس پنداشتن

]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%b9%d9%84%d8%a7%d8%a6%d9%85-%d9%88%d8%b3%d9%88%d8%a7%d8%b3/feed/ 0 هدیه های خدا https://nasim.ismc.ir/%d9%87%d8%af%db%8c%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ae%d8%af%d8%a7/ https://nasim.ismc.ir/%d9%87%d8%af%db%8c%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ae%d8%af%d8%a7/#respond Mon, 08 Sep 2025 03:25:43 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4221

🔺همه بچه ها هدیه خدا هستند. حتی بچه های متفاوت.

🏴 من هدیه ای از طرف خداوند هستم، فقط تفاوت هایی دارم که …
دلنوشته تاثیرگذار سید هادی، پسر بچه سندروم داون، خطاب به ما!

]]> https://nasim.ismc.ir/%d9%87%d8%af%db%8c%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%ae%d8%af%d8%a7/feed/ 0 قانون ارتقاء سلامت نظام اداری و مقابله با فساد https://nasim.ismc.ir/%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%a1-%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%aa-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%87/ https://nasim.ismc.ir/%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%a1-%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%aa-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%87/#respond Sat, 23 Aug 2025 07:47:18 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4213 قانون ارتقاء سلامت نظام اداری و مقابله با فساد فصل اول ـ تعاریف و اشخاص مشمول

ماده۱ـ تعاریف:

الف ـ فساد در این قانون هرگونه فعل یا ترک فعلی است که توسط هر شخص حقیقی یا حقوقی به صورت فردی، جمعی یا سازمانی که عمداً و با هدف کسب هرگونه منفعت یا امتیاز مستقیم یا غیرمستقیم برای خود یا دیگری، با نقض قوانین و مقررات کشوری انجام پذیرد یا ضرر و زیانی را به اموال، منافع، منابع یا سلامت و امنیت عمومی و یا جمعی از مردم وارد نماید نظیر رشاء ، ارتشاء ، اختلاس، تبانی، سوءاستفاده از مقام یا موقعیت اداری، سیاسی، امکانات یا اطلاعات، دریافت و پرداختهای غیرقانونی از منابع عمومی و انحراف از این منابع به سمت تخصیصهای غیرقانونی، جعل، تخریب یا اختفاء اسناد و سوابق اداری و مالی ب ـ مؤسسات خصوصی حرفه ای عهده دار مأموریت عمومی، مؤسسات غیردولتی می باشند که مطابق قوانین و مقررات، بخشی از وظایف حاکمیتی را بر عهده دارند نظیر کانون کارشناسان رسمی دادگستری، سازمان نظام پزشکی و سازمان نظام مهندسی ج ـ تحصیل مال نامشروع، موضوع ماده (۲) قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء و اختلاس و کلاهبرداری مصوب ۱۵/۹/۱۳۶۷ مجمع تشخیص مصلحت نظام. ماده۲ـ اشخاص مشمول این قانون عبارتند از: الف ـ افراد مذکور در مـواد (۱) تا (۵) قانون مدیریت خدمات کشـوری مصوب ۸/۷/۱۳۸۶ ب ـ واحدهای زیر نظر مقام رهبری اعم از نظامی و غیرنظامی و تولیت آستانهای مقدس با موافقت ایشان ج ـ شوراهای اسلامی شهر و روستا و مؤسسات خصوصی حرفه ای عهده دار مأموریت عمومی د ـ کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی غیردولتی موضوع این قانون فصل دوم ـ تکالیف دستگاهها در پیشگیری از مفاسد اداری ماده۳ـ دستگاههای مشمول بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون و مدیران و مسؤولان آنها مکلفند: الف ـ کلیه قوانین و مقررات اعم از تصویب نامه ها، دستورالعملها، بخشنامه ها، رویه ها، تصمیمات مرتبط با حقوق شهروندی نظیر فرآیندهای کاری و زمان بندی انجام کارها، استانداردها، معیار و شاخصهای مورد عمل، مأموریتها، شرح وظایف دستگاهها و واحدهای مربوط، همچنین مراحل مختلف اخذ مجوزها، موافقتهای اصولی، مفاصاحسابها، تسهیلات اعطائی، نقشه های تفصیلی شهرها و جداول میزان تراکم و سطح اشغال در پروانه های ساختمانی و محاسبات مربوط به مالیاتها، عوارض و حقوق دولت، مراحل مربوط به واردات و صادرات کالا را باید در دیدارگاههای الکترونیک به اطلاع عموم برسانند. ایجاد دیدارگاههای الکترونیک مانع از بهره برداری روشهای مناسب دیگر برای اطلاع رسانی به هنگام و ضروری مراجعین نیست. ب ـ متن قراردادهای مربوط به معاملات متوسط و بالاتر موضوع قانون برگزاری مناقصات که به روش مناقصه، مزایده، ترک تشریفات و غیره توسط دستگاههای مشمول بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون منعقد می گردد و همچنین اسناد و ضمائم آنها و هرگونه الحاق، اصلاح، فسخ، ابطال و خاتمه قرارداد پیش از موعد و تغییر آن و نیز کلیه پرداختها، باید به پایگاه اطلاعات قراردادها وارد گردد. معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور موظف است حداکثر ظرف سه ماه پس از ابلاغ این قانون آیین نامه اجرائی آن شامل ضوابط و موارد استثناء ، نحوه و میزان دسترسی عموم مردم به اطلاعات قراردادها را تهیه کند و به تصویب هیأت وزیران برساند و ظرف یک سال پایگاه اطلاعات قراردادها را ایجاد نماید. تبصره۱ـ قراردادهایی که ماهیت نظامی یا امنیتی دارد و نیز مواردی که به موجب قوانین، افشاء اطلاعات آنها ممنوع می باشد و یا قراردادهای محرمانه از شمول این حکم مستثنی است. تشخیص محرمانه بودن قراردادهای مذکور بر عهده کارگروهی مرکب از معاونین وزراء اطلاعات و امور اقتصادی و دارایی و معاون برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور و معاون دستگاه مربوط حسب مورد است. تبصره۲ـ تأخیر در ورود اطلاعات مذکور در بندهای فوق یا ورود ناقص اطلاعات یا ورود اطلاعات بر خلاف واقع در پایگاههای مذکور تخلف محسوب می شود و متخلف به شش ماه تا سه سال انفصال موقت از خدمت در دستگاههای موضوع بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون محکوم می گردد. ماده۴ـ به منظور پیشگیری از شکل گیری فساد طبق تعریف ماده (۱) این قانون، وزارت اطلاعات موظف است نقاط مهم و آسیب پذیر در فعالیتهای کلان اقتصادی دولتی و عمومی مانند معاملات و قراردادهای بزرگ خارجی، سرمایه گذاری های بزرگ، طرحهای ملی و نیز مراکز مهم تصمیم گیری اقتصادی و پولی کشور در دستگاههای اجرائی را در صورت وجود گزارش موثق و یا قرائن معتبر مبنی بر تخلف یا سوء عملکرد، با کسب مجوز قضائی لازم پوشش اطلاعاتی کافی و مناسب بدهد. تبصره۱ـ وزارت اطلاعات نیز در پرونده های فساد مالی کلان ضابطه قوه قضائیه محسوب می شود. تبصره۲ـ وزارت اطلاعات موظف به پشتیبانی از بانک اطلاعاتی موجود در دبیرخانه است. ماده۵ ـ محرومیت های موضوع این قانون و اشخاص مشمول محرومیت، اعم از حقیقی و یا حقوقی به قرار زیر است: الف ـ محرومیت ها: ۱ـ شرکت در مناقصه ها و مزایده ها یا انجام معامله یا انعقاد قرارداد با دستگاههای موضوع بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون با نصاب معاملات بزرگ مذکور در قانون برگزاری مناقصات مصوب ۲۵/۱/۱۳۸۳ ۲ـ دریافت تسهیلات مالی و اعتباری از دستگاه های موضوع بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون ۳ـ تأسیس شرکت تجاری، مؤسسه غیرتجاری و عضویت در هیأت مدیره و مدیریت و بازرسی هر نوع شرکت یا مؤسسه ۴ـ دریافت و یا استفاده از کارت بازرگانی ۵ ـ اخذ موافقتنامه اصولی و یا مجوز واردات و صادرات ۶ ـ عضویت در ارکان مدیریتی و نظارتی در تشکلهای حرفه ای، صنفی و شوراها ۷ـ عضویت در هیأت های رسیدگی به تخلفات اداری، انتظامی و انتصاب به مشاغل مدیریتی ب ـ اشخاص مشمول محرومیت و میزان محرومیت آنان: ۱ـ اشخاصی که به قصد فرار از پرداخت حقوق عمومی و یا دولتی مرتکب اعمال زیر می گردند متناسب با نوع تخلف عمدی به دو تا پنج سال محرومیت به شرح زیر محکوم می شوند: ۱ـ۱ـ ارائه متقلبانه اسناد، صورت های مالی، اظهارنامه های مالی و مالیاتی به مراجع رسمی ذی ربط، به یکی از محرومیت های مندرج در جزءهای (۱)، (۲) و (۳) بند (الف) این ماده و یا هر سه آنها ۲ـ۱ـ ثبت نکردن معاملاتی که ثبت آنها در دفاتر قانونی بنگاه اقتصادی، براساس مقررات، الزامی است یا ثبت معاملات غیرواقعی، به یکی از محرومیت های مندرج در جزء های (۱)، (۲) و (۶) بند (الف) این ماده یا جمع دو و یا هر سه آنها ۳ـ۱ـ ثبت هزینه ها و دیون واهی، یا ثبت هزینه ها و دیون با شناسه های اشخاص غیرمرتبط یا غیرواقعی در دفاتر قانونی بنگاه، به یکی از محرومیت های مذکور در جزءهای (۱)، (۲) و (۵) بند (الف) این ماده و یا جمع دو یا هر سه آنها ۴ـ۱ـ ارائه نکـردن اسناد حسابداری به مراجع قانونی یا امحاء آنها قبل از زمان پیش بینی شده در مقررات، به یکی از محرومیت های مندرج در جزءهای (۳) و (۶) بند (الف) این ماده یا هر دو آنها ۵ ـ۱ـ استفاده از تسهیلات بانکی و امتیازات دولتی در غیرمحل مجاز مربوط، به یکی از محرومیت های مندرج در جزءهای (۱)، (۲)، (۴) و (۶) بند (الف) این ماده یا جمع دو یا بیشتر آنها ۶ ـ۱ـ استنکاف از پرداخت بدهی معوق مالیاتی یا عوارض قطعی قانونی در صورت تمکن مالی و نداشتن عذر موجه، به یکی از محرومیت های مندرج در جزءهای (۱)، (۲)، (۳) و (۴) بند (الف) این ماده یا جمع دو یا بیشتر آنها تبصره۱ـ اگر مرتکب، از کارکنان دستگاههای موضوع ماده (۵) قانون مدیریت خدمات کشوری باشد، به محرومیت مندرج در جزء (۷) بند (الف) نیز محکوم می شود. تبصره۲ـ حد نصاب مالی موارد مذکور برای اعمال محرومیت به تنهایی یا مجموعاً، معادل ده برابر نصاب معاملات بزرگ یا بیشتر موضوع قانون برگزاری مناقصات در هر سال مالی است. ۲ـ محکومان به مجازاتهای قطعی زیر، در جرائم مالی عمدی تصریح شده در این قانون، به مدت سه سال از تاریخ قطعیت رأی، مشمول کلیه محرومیت های مندرج در بند (الف) این ماده می شوند، مشروط بر اینکه در حکم قطعی دادگاه به محرومیت های موضوع این قانون محکوم نشده باشند: ۱ـ۲ـ دو سال حبس و بیشتر ۲ـ۲ـ جزای نقدی به میزان ده برابر نصاب معاملات بزرگ و یا بیشتر، موضوع قانون برگزاری مناقصات ۳ـ۲ـ محکومان به مجازات قطعی دو بار یا بیشتر که مجموع مجازات آنان از جزءهای (۱ـ۲) و یا (۲ـ۲) بیشتر باشد. ماده۶ ـ هیأتی مرکب از یک نفر قاضی به انتخاب رئیس قوه قضائیه، نماینده وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت اطلاعات، سازمان بازرسی کل کشور، دیوان محاسبات کشور، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و اتاق تعاون ایران تشکیل می شود تا پس از رسیدگی و تشخیص موارد مطروحه درباره افراد مشمول ماده (۵) این قانون، گزارش مستدل و مستند خود را از طریق دبیرخانه برای رسیدگی به قوه قضائیه پیشنهاد و در غیر این صورت پرونده را مختومه نماید. قوه قضائیه موظف است در شعبه ای مرکب از سه نفر قاضی که توسط رئیس قوه قضائیه انتخاب می شوند با رعایت اصول آیین دادرسی به گزارش های هیأت مذکور رسیدگی کند. حکم صادره از این دادگاه قطعی است. تبصره۱ـ اگر متخلف برای تأمین حقوق دولتی یا عمومی یا حسن جریان امور، اقدامات مؤثری کرده باشد، دادگاه چه درباره موضوع تصمیم گیری کرده باشد و یا پرونده مفتوح باشد، می تواند مدت محرومیت را به حداقل یک سال کاهش دهد. اگر متهم از مراجع قضائی حکم برائت یا منع تعقیب دریافت کند، دبیرخانه برای رفع محرومیت اقدام می کند. تبصره۲ـ اگر شخص، مرتکب چند مورد از تخلفات موضوع ماده (۵) شده باشد، با توجه به نوع تخلفات، شخصیت مرتکب و اوضاع و احوال قضیه، به دو یا چند مجازات مذکور در بند (الف) ماده (۵) محکوم می شود و در هر صورت، مجازات، بیش از پنج سال محرومیت نیست. تبصره۳ـ دستگاههای نظارتی، بازرسان قانونی شرکتها و مؤسسات و وزارت امور اقتصادی و دارایی، موظفند تخلفات را به هیأت مذکور در صدر ماده اعلام کنند. تبصره۴ـ هیأت می تواند شعب متعدد با ترکیب مشابه صدر این ماده داشته باشد، تعداد، محل تشکیل هیأت، طرز تشکیل، اجرای تصمیمات مربوط به درج نام اشخاص در فهرست محرومیـت و یا خروج نام آنان و نیز نحوه دسترسی و سایر امور اجرائی، به موجـب آیین نامه ای اسـت که ظرف سه ماه تـوسط سازمان بازرسی کل کشـور با همـکاری سایر دستـگاههای مـذکور در این ماده تهـیه می شود و به تصـویب رئیس قوه قضائیه می رسد. تبصره۵ ـ اعمال محرومیت های مذکور در ماده (۵) این قانون مانع رسیدگی به تخلفات اداری و جرائم ارتکابی مرتکبین در مراجع ذی صلاح نیست و دستگاههای ذی ربط نیز موظفند طبق مقررات، موضوعات مربوط به تأمین حقوق دستگاه خود را به نحو مؤثر و بدون وقفه پیگیری کنند. تبصره۶ ـ دبیرخانه و بانک اطلاعات مربوط، موضوع پایگاه اطلاعاتی فهرست محرومیت در محل سازمان بازرسی کل کشور تشکیل می شود. ماده۷ـ دولت موظف است با همکاری سایر قوا به منظور فرهنگ سازی و ارتقاء سلامت نظام اداری براساس منابع اسلامی و متناسب با توسعه علوم و تجربیات روز دنیا ظرف شش ماه پس از تصویب این قانون «منشور اخلاق حرفه ای کارگزاران نظام» را تدوین نماید. تبصره ـ کلیه دستگاههای موضوع بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون مکلفند براساس وظایف و مأموریتهای خود در چهارچوب «منشور اخلاق حرفه ای کارگزاران نظام» به تدوین «رفتار حرفه ای و اخلاقی مقامات موضوع ماده (۷۱) قانون مدیریت خدمات کشوری و سایر مدیران و کارکنان» خود اقدام نمایند. ماده۸ ـ به منظور پیشگیری از شکل گیری فساد، تکالیف ذیل حسب مورد بر عهده معاونت های برنامه ریزی و نظارت راهبردی و توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور است: الف ـ به تدوین سیاستها و راهکارهای شفاف سازی اطلاعات و استقرار و تقویت نظامهای اطلاعاتی و استانداردسازی امور و مستند نمودن فعالیتهای دستگاههای اجرائی برای ثبت و ضبط شفاف و جامع کلیه عملیات، اطلاع رسانی لازم به عموم مردم و همچنین تأمین نیازهای اطلاعاتی دستگاههای نظارتی و اطلاعاتی کشور اقدام نماید. ب ـ درباره آن دسته از فرایندهای اداری از جمله نقل و انتقال اموال غیرمنقول، ثبت شرکتها و واحدهای تولیدی، اخذ مجوز مراحل مختلف صادرات و واردات و امور مربوط به اتباع بیـگانه که انجام آن به چـند سـازمان مربوط می گـردد، به ایـجاد و راه اندازی فرایندهای مرتبط و مکانیزه به گونه ای که نیاز به مراجعه اشخاص به ادارات مزبور به حداقل کاهش یابد، اقدام نماید. ج ـ ترتیباتی را اتخاذ نماید که ظرف یک سال پس از تصویب این قانون کلیه معاملات بزرگ مندرج در قانون مناقصات اشخاص مشمول بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) تنها با گشایش اعتبار ریالی از طریق نظام بانکی صورت گیرد. ماده۹ـ وزارت امور اقتصادی و دارایی مکلف است: الف ـ در اجرای وظایف قانونی خود به اعمال نظارت بر فعالیتهای اقتصادی اشخاص حقیقی و حقوقی اقدام و هرگونه سوء جریان را به همراه پیشنهادهای اصلاحی به مراجع ذی ربط منعکس نماید. ب ـ ظرف حداکثر دو سال پس از تصویب این قانون نظام جامع اطلاعات مالیاتی و پایگاه اطلاعات چکهای بلامحل و سفته های واخواستی و بدهیهای معوق به اشخاص مذکور در بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون را راه اندازی نماید. ج ـ پایگاه اطلاعاتی رتبه بندی اعتباری اشخاص حقوقی و نیز تجار مذکور در قانون تجارت را راه اندازی نماید و آن را در دسترس مؤسسات اعتباری و اشخاص قرار دهد. تبصره ـ آیین نامه مربوط به نحوه رتبه بندی حدود دسترسی اشخاص و مؤسسات اعتباری و نحوه همکاری دستگاهها برای تحلیل اطلاعات پایگاه مذکور در بندهای (ب) و (ج) توسط وزارت امور اقتصادی و دارایی و اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و اتاق تعاون ایران تهیه می شود و به تصویب هیأت وزیران می رسد. د ـ ظرف یک سال پس از تصویب این قانون برنامه راهبردی مشخص در مورد بازارچه های مرزی، مناطق آزاد و ویژه تجاری و اقتصادی و اسکله های خاص تدوین نماید و به تصویب هیأت وزیران برساند. هـ ـ ظرف سه سال از تصویب این قانون قراردادهای تبادل اطلاعات مالیاتی، گمرکی و بورس را از طریق سازمان مالیاتی، گمرک جمهوری اسلامی ایران و سازمان بورس اوراق بهادار با سازمانهای متناظر در کشورهای دیگر منعقد نماید و اقدامات قانونی لازم را برای تصویب در مجلس شورای اسلامی به عمل آورد. ماده۱۰ـ وزارت کشور موظف است تمهیدات لازم را درباره توسعه و تقویت سازمانهای مردم نهاد در زمینه پیشگیری و مبارزه با فساد و سنجش شاخصهای فساد با رعایت مصالح نظام و در چهارچوب قوانین و مقررات مربوط فراهم آورد و گزارش سالانه آن را به مجلس شورای اسلامی ارائه نماید. ماده۱۱ـ قوه قضائیه موظف است: الف ـ ظرف یک سال ضمن بازنگری قوانین جزائی مرتبط با جرائم موضوع این قانون و بررسی خلأهای موجود، لایحه ای جامع با هدف پیشگیری مؤثر از وقوع جرم از طریق تناسب مجازاتها با جرائم، تدوین نماید و در اختیار دولت قرار دهد تا دولت با رعایت ترتیبات قانونی اقدام لازم را به عمل آورد. ب ـ ظرف یک سال لایحه جامعی به منظور رسیدگی به جرائم مربوط به مفاسد اقتصادی و مالی مدیران و کارکنان دستگاههای دولتی و عمومی که به سبب شغل و یا وظیفه مرتکب می شوند شامل تشکیلات، صلاحیتها، آیین دادرسی و سایر موضوعات مربوط تهیه کند و به دولت ارائه دهد تا اقدامات قانونی را معمول دارد. تبصره۱ـ تا زمان ایجاد تشکیلات مذکور در هر حوزه قضائی با توجه به حجم جرائم اقتصادی و مالی موضوع این قانون، شعبه یا شعبی در دادسراها و دادگاهها با رعایت صلاحیتهای قانونی برای رسیدگی به جرائم مذکور اختصاص دهد. قضات این شعب باید دوره های مصوب آموزشهای تخصصی را گذرانده باشند. تبصره۲ـ شرایط قضات دادسرا و دادگاه و همچنین دوره های آموزشی تخصصی به موجب آیین نامه ای است که ظرف سه ماه توسط وزیر دادگستری تهیه می شود و به تصویب رئیس قوه قضائیه می رسد. ج ـ پایگاه اطلاعات مدیریت پرونده های مطروحه در دستگاه قضائی را ظرف دو سال راه اندازی نماید به گونه ای که: ۱ ـ نسخه الکترونیکی از اطلاعات، اسناد و پرونده های مطروحه حداکثر بیست وچهار ساعت پس از تولید یا دریافت در سامانه (سیستم) ثبت گردد. ۲ـ نوبت دهی رسیدگی به پرونده ها توسط سامانه تولید شود و فرآیند رسیدگی به پرونده ها قابل ردیابی و پیگیری باشد. ۳ـ ثبت کلیه نامه های وارده و لوایح ارسالی به مراجع قضائی با احراز هویت اشخاص به صورت متمرکز در هر واحد قضائی امکان پذیر گردد. ۴ ـ امکان ارسال یا تحویل نسخه الکترونیک کلیه اوراق پرونده که مطالعه آن برای اصحاب دعوا مطابق قوانین، مجاز شناخته شده است میسر گردد. ۵ ـ پایگاه اطلاعات آراء صادره قضائی را راه اندازی نماید. ۶ ـ خلاصه اطلاعات کلیه پرونده های مطروحه در محلی مشخص در قوه قضائیه متمرکز و سرویس دهی اطلاعات لازم به کلیه دستگاههای نظارتی امکان پذیر گردد. تبصره ـ آیین نامه این سـامانه و زمان بنـدی اجرای آن و نیز موارد استثناء شامـل مـوارد امنیتی، مـصادیق خلاف اخلاق، عـفت و نظـم عمومی و اخـتلافات خانوادگـی و نحـوه دستـرسی اشخـاص و دسـتگاههای نظارتی و سـایر موضوعات مرتبط، حداکـثر ظرف سه ماه توسط وزیر دادگستری تهیه می شود و به تصویب رئیس قوه قضائیه می رسد. د ـ ظرف سه سال لوایح معاضدت قضائی با اولویت کشورهای مهم طرف قرارداد تجاری با جمهوری اسلامی ایران را تهیه و جهت اقدام لازم قانونی به دولت ارسال نماید. قراردادهای دو جانبه باید حسب مورد حداقل یکی از موارد زیر را دربرگیرد: ۱ـ استرداد متهمان و مجرمان مفاسد مالی ۲ـ استرداد اموال و دارایی های نامشروع و حاصل از اقدامات مجرمانه ۳ـ تبادل اطلاعات درباره موارد اثبات شده یا در حال پیگیری در مورد مفاسد مالی ماده۱۲ـ سازمان ثبت اسناد و املاک کشور موظف است: الف ـ ظرف دو سال نسبت به تکمیل و اجرای طرح حدنگاری (کاداستر) و سایر ترتیبات قانونی لازم اقدام و اطلاعات لازم را در پایگاه اطلاعاتی مربوط وارد نماید. حدود دسترسی اشخاص به این پایگاه را آیین نامه اجرائی مشخص می کند. آیین نامه اجرائی توسط وزارت دادگستری و با همکاری سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و وزارتخانه های اطلاعات و دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح تهیه می شود و به تصویب رئیس قوه قضائیه می رسد. ب ـ ظرف یک سال پایگاه اطلاعات اشخاص حقوقی را ایجاد نماید. تبصره۱ـ ورود اطلاعات پایگاه اطلاعاتی مذکور در بند (ب) راجع به آن دسته از اشخاص حقوقی که در سایر مراجع به ثبت رسیده یا می رسند حسب مورد بر عهده دستگاه ثبت کننده است. تبصره۲ـ آیین نامه اجرائی بند (ب) و تبصره (۱) آن توسط وزارت دادگستری و با همکاری سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و وزارت کشور تهیه می شود و به تصویب هیأت وزیران می رسد. ج ـ ظرف یک سال شبکه و پایگاه اطلاعاتی مشترک بین دفاتر اسناد رسمی و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور را راه اندازی نماید، به نحوی که ثبت و تبادل کلیه وقایع دفاتر اسناد رسمی و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور از طریق نظام متمرکز مذکور تسهیل گردد. فصل سوم ـ تکالیف عمومی ماده۱۳ـ کلیه مسؤولان دستگاههای مشمول این قانون موظفند بدون فوت وقت از شروع یا وقوع جرائم مربوط به ارتشاء، اختلاس، کلاهبرداری، تبانی در معاملات دولتی، اخذ درصد (پورسانت) در معاملات داخلی یا خارجی، اعمال نفوذ برخلاف حق و مقررات قانونی، دخالت در معاملات دولتی در مواردی که ممنوعیت قانونی دارد، تحصیل مال نامشروع، استفاده غیرمجاز یا تصرف غیرقانونی در وجوه یا اموال دولتی یا عمومی و یا تضییع آنها، تدلیس در معاملات دولتی، اخذ وجه یا مال غیرقانونی یا امر به اخذ آن، منظور نمودن نفعی برای خود یا دیگری تحت هر عنوان اعم از کمیسیون، پاداش، حق الزحمه یا حق العمل در معامله یا مزایده یا مناقصه و سایر جرائم مرتبط با مفاسد اقتصادی در حوزه مأموریت خود بلافاصله باید مراتب را به مقامات قضائی و اداری رسیدگی کننده به جرائم و تخلفات گزارش نمایند، در غیر این صورت مشمول مجازات مقرر در ماده (۶۰۶) قانون مجازات اسلامی می شوند. تبصره ـ هر یک از کارکنان دستگاههای موضوع این قانون که در حیطه وظایف خود از وقوع جرائم مذکور در دستگاه متبوع خود مطلع شود مکلف است بدون اطلاع سایرین مراتب را به صورت مکتوب و فوری به مسؤول بالاتر خود و یا واحد نظارتی گزارش نماید در غیر این صورت مشمول مجازات فوق می شود. ماده۱۴ـ بازرسان، کارشناسان رسمی، حسابرسان و حسابداران، ممیزین، ذی حسابها، ناظرین و سایر اشخاصی که مسؤول ثبت یا رسیدگی به اسناد، دفاتر و فعالیتهای اشخاص حقیقی و حقوقی در حیطه وظایف خود می باشند موظفند در صورت مشاهده هرگونه فساد موضوع این قانون، چنانچه ترتیباتی در قوانین دیگر نباشد، مراتب را به مرجع نظارتییا قضائی ذی صلاح اعلام نمایند. متخلفین به سه سال محرومیت یا انفصال از خدمت در دستگاههای مشمول این قانون و یا جزای نقدی به میزان دو تا ده برابر مبلغ معاملات بزرگ مذکور در قانون برگزاری مناقصات و نیز لغو عضویت در انجمنها، مؤسسات و اتحادیه های صنفی و حرفه ای و یا هر دو مجازات محکوم می شوند. ماده۱۵ـ مقامات، مدیران و سرپرستان مستقیم هر واحد در سازمانهای دولتی بند (الف) ماده (۲) این قانون به تناسب مسؤولیت و سرپرستی خود موظف به نظارت بر واحدهای تحت سرپرستی، پیشگیری و مقابله با فساد اداری، شناسایی موارد آن و اعلام مراتب حسب مورد به مراجع ذی صلاح می باشند. واحدهای حقوقی، بازرسی و حراست و حفاظت پرسنل دستگاههای مربوط موظف به پیگیری موضوع تا حصول نتیجه می باشند. ماده۱۶ـ پس از راه اندازی هر یک از پایگاههای اطلاعات مذکور در این قانون چنانچه افرادی که مسؤول ارائه و ثبت اطلاعات می باشند در انجام وظایف خود قصور نمایند با آنان طبق قوانین و مقررات مربوط رفتار می شود. ماده۱۷ـ دولت مکلف است طبق مقررات این قانون نسبت به حمایت قانونی و تأمین امنیت و جبران خسارت اشخاصی که تحت عنوان مخبر یا گزارش دهنده، اطلاعات خود را برای پیشگیری، کشف یا اثبات جرم و همچنین شناسایی مرتکب، در اختیار مراجع ذی صلاح قرار می دهند و به این دلیل در معرض تهدید و اقدامات انتقام جویانه قرار می گیرند، اقدام نماید. اقدامات حمایتی عبارتند از: الف ـ عدم افشاء اطلاعات مربوط به هویت و مشخصات خانوادگی و محل سکونت یا فعالیت اشخاص مذکور، مگر در مواردی که قاضی رسیدگی کننده به لحاظ ضرورت شرعی یا محاکمه عادلانه و تأمین حق دفاع متهم افشاء هویت آنان را لازم بداند. چگونگی عدم افشاء هویت اشخاص یاد شده و همچنین دسترسی اشخاص ذی نفع، در آیین نامه اجرائی این قانون مشخص می شود. ب ـ فراهم آوردن موجبات انتقال افراد مذکور با درخواست آنان به محل مناسب دیگر در صورتی که در دستگاههای اجرائی موضوع بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون شاغل باشند، دستگاه مربوط موظف به انجام این امر است و این انتقال نباید به هیچ وجه موجب تقلیل حقوق، مزایا، گروه شغلی و حقوق مکتسبه مستخدم گردد. ج ـ جبران صدمات و خسارات جسمی یا مالی در مواردی که امکان جبران فوری آن از ناحیه واردکننده صدمه یا خسارت ممکن نباشد. در این صورت دولت جانشین زیان دیده محسوب می شود و می تواند خسارت پرداخت شده را مطالبه نماید. د ـ هرگونه رفتار تبعیض آمیز از جمله اخراج، بازخرید کردن، بازنشسته نمودن پیش از موعد، تغییر وضعیت، جابه جایی، ارزشیابی غیرمنصفانه، لغو قرارداد، قطع یا کاهش حقوق و مزایای مخبر، گزارش دهنده و منبعی که اطلاعات صحیحی را به مقامات ذی صلاح قانونی منعکس می نمایند ممنوع است. تبصره ـ اشخاص فوق در صورتی مشمول مقررات این قانون می شوند که اطلاعات آنها صحیح و اقدامات آنان مورد تأیید مراجع ذی صلاح باشد. نحوه اقدامات حمایتی، نوع آن و میزان جبران خسارت آنان، طبق مقرراتی است که توسط وزارت اطلاعات و با همکاری وزارت دادگستری و معاونت های برنامه ریزی و نظارت راهبردی و توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور تهیه می شود و اقدامات قانونی لازم برای تصویب در مجلس شورای اسلامی به عمل می آید. ماده۱۸ـ هر نوع فعالیت اقتصادی به صورت مستقیم و غیرمستقیم برای کلیه دستگاههای مندرج در بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون که در وظایف و اختیارات قانونی آنها فعالیتهای اقتصادی پیش بینی نشده، ممنوع است. ماده۱۹ـ نسخه ای از پژوهشها و تحقیقات غیرمحرمانه که کلاً از محل بودجه عمومی تأمین اعتبار شده است باید به نحو مناسب در دسترس اشخاص قرار گیرد. ماده۲۰ـ کلیه اشخاص مشمول بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون مکلفند ظرف دو سال پس از تصویب این قانون فرایند امور مالی و مکاتبات اداری خود را مکانیزه نمایند. ماده۲۱ـ کلیه اشخاص مشمول بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون موظفند فقط از نرم افزارهای مالی و اداری که در شورای عالی انفورماتیک به ثبت رسیده است استفاده نمایند. تبصره۱ـ خرید نرم افزارهای خارجی اعلامی از سوی شورای مزبور از شمول این ماده مستثنی است. تبصره۲ـ شورای عالی انفورماتیک باید قبل از ثبت هر نرم افزار از رعایت معیارها و استانداردهای مصوب اطمینان حاصل نماید. تبصره۳ـ کلیه اشخاص مشمول موظفند ظرف یک سال از تصویب این قانون نرم افزارهای مورد استفاده فعلی خود را با شرایط مزبور سازگار نمایند. ماده۲۲ـ کلیه ذی حسابها، حسابداران و بازرسان قانونی اعم از اشخاص مذکور بندهای (الف)، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون و یا بخش خصوصی باید براساس نظر شورای عالی انفورماتیک از اصالت نرم افزارهای مورد استفاده در مجموعه خود اطمینان حاصل نمایند. ماده۲۳ـ در صورتی که شرکتهای تولیدکننده نرم افزار برخلاف استانداردهای مصوب به تغییر در نرم افزار اقدام نمایند رتبه بندی آن شرکت به مدت سه سال لغو می شود و کلیه مسؤولان ذی ربط به مدت پنج سال حق ثبت حقوق مادی و معنوی هیچ نرم افزاری را ندارند. هرگونه تغییر برخلاف استانداردها در نرم افزارهای مذکور ممنوع و مسؤولیت متوجه استفاده کننده است. ماده۲۴ـ هرگونه اظهار خلاف واقع و نیز ارائه اسناد و مدارک غیرواقعی به دستگاههای مشـمول این قانون که موجب تضـییع حقوق قانونی دولت یا شـخص ثالث و یا فرار از پرداخت عوارض یا کسب امتیاز ناروا گردد، جرم محسوب می شود. چنانچه برای عمل ارتکابی در سایر قوانین مجازاتی تعیین شده باشد به همان مجازات محکوم می شود. در غیر این صورت علاوه بر لغو امتیاز، مرتکب به جزای نقدی معادل حقوق تضییع شده و نیز جبران زیان وارده با مطالبه ذی نفع محکوم می گردد. هر یک از کارکنان دستگاهها که حسب وظیفه با موارد مذکور مواجه شوند مکلفند موضوع را به مقام بالاتر گزارش نمایند، مقام مسؤول درصورتی که گزارش را مقرون به صحت تشخیص دهد مراتب را به مرجع قضائی اعلام می نماید. متخلفین از این تکلیف به مجازات یک تا سه سال انفصال موقت از خدمات دولتی و عمومی محکوم می شوند. ماده۲۵ـ دستگاههای مذکور در بندهای (الف) ، (ب) و (ج) ماده (۲) این قانون موظفند به بازنگـری و مهندسی مجدد سامانه پاسخگویی به شکایات و مکانیزه نمودن آن به نحوی اقدام نمایند که دریافت شکایات به طور غیرحضوری توسط واحدهایی که مسؤولیت پاسخگویی و رسیدگی به شکایات مردم را دارند به واحد مربوطه در دستگاه منعکس گردد. واحد مزبور موظف است براساس زمان بندی تعیین شده به ارائه پاسخ به متقاضی یا شاکی اقدام نماید و درصورت عدم پاسخگویی در مهلت معین، موضوع در سلسله مراتب اداری تا بالاترین مقام دستگاه منعکس شود. واحدهای مزبور موظفند در صورت وارد نبودن شکایت، موضوع را به صورت مکتوب و با ذکر علت به شاکی اعلام نمایند. کلیه مراحل فوق باید حداکثر ظرف یک ماه از تاریخ وصول شکایت خاتمه یابد. عدم رسیدگی به شکایت یا عدم انـعکاس موضوع به مراجع ذی صلاح یا عدم پاسـخ مکتوب به شاکی در مهلت مذکور، تخلف محسوب و با مرتکبین طبق قوانین مربوطه برخورد می شود. تبصره۱ـ سازمان بازرسی کل کشور مسؤول نظارت بر حسن اجراء این ماده است. تبصره۲ـ دستگاههای تحت نظر مقام رهبری و نیز دستگاههایی که در قانون اساسی برای آنان حکم خاص وجود دارد از شمول این ماده مستثنی می باشند. ماده۲۶ـ درموارد زیر اشخاص تشویق می گردند: الف ـ مدیران، سرپرستان، کارکنان و یا اشخاصی که موفق به شناسایی، کشف و معرفی افراد متخلف مذکور در این قانون گردند، مشروط بر آن که تخلف یا جرم در مراجع صالح اثبات شود. ب ـ مدیران و کارکنان و اشخاص مشمول این قانون که در راه اندازی کامل پایگاه اطلاعاتی مکانیزه تلاش فوق العاده داشته باشند. ج ـ هریک از اشخاص مشمول این قانون که موفق شوند در طول یک سال میزان سلامت اداری را براساس شاخـصهای موضوع بند (الف) ماده (۲۸) این قانون واحد تحت سرپرستی خود ارتقاء دهند. د ـ آیین نامه اجرائی این ماده حداکثر ظرف سه ماه از تاریخ تصویب این قانون توسـط معاونـت های برنامه ریزی و نظارت راهبردی و توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور تهیه می شود و به تصویب هیأت وزیران می رسد. تبصره ـ چنانچه اشخاص مشمول بند (د) ماده (۲) این قانون در جهت تحقق بندهای فوق الذکر اقدام نمایند براساس آئین نامه اجرائی این ماده مشمول تشویقات معنوی و مادی می شوند. ماده۲۷ـ وظایف و تکالیف مقرر در این قانون نافی فعالیتهای ستاد مبارزه با مفاسد مالی که در اجراء فرمان مقام رهبری تشکیل شده است، نمی باشد. ماده۲۸ـ شورای دستگاههای نظارتی موضوع ماده (۲۲۱) قانون برنامه پنجساله پنجم توسعه، موظف به اقدامات زیر است: الف ـ تهیه شاخصهای اندازه گیری میزان سلامت اداری در دستگاههای موضوع بندهای (الف)، (ج) و (د) ماده (۲) این قانون و اعلام عمومی آنها. ب ـ اندازه گیری میزان سلامت اداری به صورت کلی و موردی و اعلام نتیجه بررسی به مسؤولان و مردم حداکثر تا پایان شهریور ماه سال بعد. ج ـ بررسی اقدامات دستگاههای مشمول قانون از راه تهیه گزارش درباره عملکرد و اجرای برنامه های پیشگیرانه و مقابله با فساد، اعلام قوت ها و ضعف ها و ارائه پیشنهاد به دستگاههای مسؤول تبصره ـ آیین نامه اجرائی این ماده ظرف سه ماه از ابلاغ این قانون توسط شورا تهیه و به تصویب سران قوا می رسد. ماده۲۹ـ دولت موظف است در بودجه سالانه کل کشور، اعتبارات مورد نیاز برای اجراء مقررات این قانون و اعتبارات لازم برای هزینه های قانونی طرح دعاوی جرائم موضوع این قانون و پیگیری آنها از قبیل هزینه دادرسی، کارشناسی و اجراء احکام را در دستگاههای اجرائی پیش بینی نماید. سایر دستگاههایی که از بودجه سالانه کل کشور استفاده نمی نمایند موظفند هزینه مزبور را از محل بودجه خود تأمین نمایند. ماده۳۰ـ شکایات و دعاوی مربوط به مبارزه با فساد مالی باید در مراجع قضائی و اداری خارج از نوبت رسیدگی شود. ماده۳۱ـ سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، وزارتخانه های فرهنگ و ارشاد اسلامی، آموزش و پرورش، علوم، تحقیقات و فناوری، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سایر نهادهای آموزشی و فرهنگی و تبلیغی موظفند در راستای اجراء برنامه های آموزش عمومی و اطلاع رسانی این قانون که از طریق ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی ابلاغ می گردد، اقدامات لازم را به عمل آورند. ماده۳۲ـ مسؤولیت اجرای این قانون و مصوبات ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی در دستگاههای مشمول با وزیر و بالاترین مقام دستگاه ذی ربط است و افراد یادشده مکلفند با اتخاذ تدابیر و ساز و کارهای مناسب، از حداکثر ظرفیت واحدها و بخشهای نظارتی و سایر بخشهای مربوط به کنترل اجرای این قانون استفاده نمایند. ماده۳۳ـ آیین نامه اجرائی این قانون، در غیر مواردی که تعیین تکلیف شده است، ظرف شش ماه توسط معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رئیس جمهور با همکاری معاونت توسعه مدیریت و سرمایه انسانی رئیس جمهور و وزارتخانه های اطلاعات، دادگستری و امور اقتصادی و دارایی تهیه می شود و به تصویب هیأت وزیران می رسد. ماده۳۴ـ هرگونه افشاء اطلاعات پایگاههای اطلاعاتی دستگاههای مذکور برخلاف قوانین و مقررات، ممنوع است و متخلف به مجازات مندرج در قانون مجازات انتشار و افشاء اسناد محرمانه و سرّی دولتی مصوب ۲۹/۱۱/۱۳۵۳ محکوم می گردد. ماده۳۵ـ هـرگونه دسترسی غیرمـجاز به پایگاههای اطـلاعاتی موضوع این قانون ممنوع است و متخلف حسب مورد به مجازات حبس از شش ماه تا یک سال محکوم می شود. شروع به جرم مزبور نیز مشمول مجازات حبس از نود و یک روز تا شش ماه است. قـانون فوق مـشتمل بر سـی و پـنج ماده و بیست و هـشت تبصره در جـلسه علنی روز یکشـنبه مورخ بیسـت و نهم اردیبهشـت ماه یکهزار و سیصد و هشتاد و هفـت مجلـس شـورای اسلامی اجرای آزمایشـی آن به مـدت سه سـال تصویـب و در تاریخ ۷/۸/۱۳۹۰ از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام موافق با مصلحت نظام تشخیص داده شد. رئیس مجلس شورای اسلامی ـ علی لاریجانی

]]> https://nasim.ismc.ir/%d9%82%d8%a7%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%a7%d8%b1%d8%aa%d9%82%d8%a7%d8%a1-%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%d8%aa-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%88-%d9%85%d9%82%d8%a7%d8%a8%d9%84%d9%87/feed/ 0 احکام استفاده از ماهواره، اجوبه الاستفتائات امام خامنه ای https://nasim.ismc.ir/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%a7%d9%87%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%8c-%d8%a7%d8%ac%d9%88%d8%a8%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d8%aa/ https://nasim.ismc.ir/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%a7%d9%87%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%8c-%d8%a7%d8%ac%d9%88%d8%a8%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d8%aa/#respond Sat, 23 Aug 2025 07:33:55 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4210 سؤال۱۲۱۳: آیا خرید و نگهداری و استفاده از دستگاه گیرنده برنامه های تلویزیونی از ماهواره جایز است؟ و اگر دستگاه گیرنده مجانی به دست انسان برسد چه حکمی دارد؟

جواب: دستگاه آنتن ماهواره ای از این جهت که صرفاً وسیله ای برای دریافت برنامه های تلویزیونی است که هم برنامه های حلال دارد و هم برنامه های حرام، حکم آلات مشترک را دارد. لذا خرید و فروش و نگهداری آن برای استفاده در امور حرام، حرام است و برای استفاده های حلال جایز است. ولی چون این وسیله برای کسی که آن را در اختیار دارد زمینه دریافت برنامه های حرام را کاملاً فراهم می کند و گاهی نگهداری آن مفاسد دیگری را نیز در بر دارد، خرید و نگهداری آن جایز نیست مگر برای کسی که به خودش مطمئن است که استفاده حرام از آن نمی کند و بر تهیه و نگهداری آن در خانه اش مفسده ای هم مترتّب نمی شود. لکن اگر قانونی در این مورد وجود داشته باشد باید مراعات گردد.

سؤال۱۲۱۶: استفاده از آنتن ماهواره ای برای آگاهی از برنامه های علمی یا قرآنی و مانند آن که از طریق ماهواره توسط دولت های غربی یا کشورهای مجاور خلیج فارس و غیر آن ها پخش می شوند چه حکمی دارد؟

جواب: استفاده از این دستگاه برای دیدن و شنیدن برنامه های علمی یا قرآنی و مانند آن، هرچند فی نفسه مانعی ندارد، ولی به دلیل این که برنامه هایی که از طریق ماهواره توسط دولت های غربی و بیشتر کشورهای همسایه پخش می شوند، غالباً در بر دارنده آموزش افکار گمراه کننده و تحریف حقایق و همچنین برنامه های لهو و فساد هستند و حتّی مشاهده برنامه های علمی یا قرآن ازطریق آن ها موجب وقوع در فساد و ارتکاب حرام می گردد، بنا بر این شرعاً استفاده از آنتن های مذکور برای دیدن آن برنامه ها حرام است مگر آن که برنامه های مفید علمی یا قرآنی محض باشند و مشاهده آن ها مستلزم هیچ فساد یا ابتلا به عمل حرامی نباشد، البته اگر قانونی باشد باید مراعات شود.

نکات قابل توجه:

۱ـ بر نگهداری آن در خانه مفسده ای مترتّب نباشد. (به عنوان مثال برای فرزندان)

۲ـ مشاهده آن ها مستلزم هیچ فساد یا ابتلا به عمل حرامی نباشد.

۳ـ به خودش مطمئن باشد که استفاده حرام از آن نمی کند.

۴ـ اگر قانونی در این مورد وجود داشته باشد باید مراعات گردد.

]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%81%d8%a7%d8%af%d9%87-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d8%a7%d9%87%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%87%d8%8c-%d8%a7%d8%ac%d9%88%d8%a8%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b3%d8%aa/feed/ 0 خشونت؛ احکام اسلامی و کنوانسیون های بین المللی https://nasim.ismc.ir/%d8%ae%d8%b4%d9%88%d9%86%d8%aa%d8%9b-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%da%a9%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%88%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a8%db%8c/ https://nasim.ismc.ir/%d8%ae%d8%b4%d9%88%d9%86%d8%aa%d8%9b-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%da%a9%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%88%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a8%db%8c/#respond Sat, 23 Aug 2025 07:24:11 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4207 منبع : مجله معرفت، شماره ۵۸ , راعی، مسعود

مقدمه

در بررسی بنیان ها و شاخص های جامعه مدنی، مواردی همچون لیبرالیسم، قانون گرایی و قانون مداری، پلورالیسم، سکولاریسم و مدارا و تساهل نیز در جمله ساختار آن ذکر شده اند.(۱) تساهل و تسالم از جمله پیامدهای پلورالیسم و یکی از مبانی نظری جامعه مدنی است.

سابقه طرح این بحث ها، بخصوص از زاویه دینی به عصر نوزایی برمی گردد. عملکرد بسیار بد ارباب کلیسا، ایجاد دادگاه های تفتیش عقاید (انگیزیسیون) و برخوردهای نابخردانه با علم و دستاوردهای آن، زمینه جدّی ایجاد مذهب پروتستان را فراهم کرد. پیدایش این مذهب در مسیحیت با جنگ های خونین مذهبی همراه شد. خشونت پیروان هر یک از دو مذهب پروتستان و کاتولیک و عدم تسامح و بردباری نسبت به یکدیگر، موجب از بین رفتن سرمایه های زیادی شد. وجود این نوع جنگ ها در کنار مشکلات جدی اربابان کلیسا و پیدایش اندیشه ای به نام «پلورالیزم» و چند قرائتی از دین مسیحیت، زمینه ساز اندیشه جدیدی گشت. آنچه می توانست به جمع این عوامل بپیوندد و روند شکل گیری آن اندیشه را تسریع بخشد، محوری شدن مادیت، سودجویی و دنیاطلبی بود که نتیجه آن کاستن از غیرت دینی مسیحیان و تبدیل آن به ولنگاری دینی بود. در یک نگاه اجمالی، می توان عوامل مذکور را از مهم ترین عوامل پیدایش اندیشه تساهل و عدم خشونت نام برد.

با گذشت چندی از طرح این بحث ها در غرب، که حتی به اقرار خود محققان غربی، هنوز هم به نتیجه روشنی دست نیافته اند، گروهی از روشن فکران جوامع اسلامی با مقایسه نابجا و غیرمنصفانه اسلام با مسیحیت، به دنبال بازآفرینی همان وقایع برآمدند.(۲)

سخن از تجدید و تأمّل در آموزه های دینی و باز فهمی و بازنگری در گزاره های دینی همه حکایت از این مقایسه غیر واقع بینانه دارند.

یاداوری این نکته مفید است که تاکنون هیچ اتفاق نظری بر مفاهیمی همچون «تسامح»، «خشونت» و «رفتار غیرانسانی» به وجود نیامده است.(۳) چنان نیست که مفهوم «رفتار خشن» در غرب، معنایی کاملاً واضح و روشن داشته باشد تا ما با جرأت بتوانیم نسبت آموزه های دینی با آن مفاهیم را به دست آوریم. هنوز این سؤال بی پاسخ مانده است که آیا آثار و تبعات ناشی از اجرای قانون تحت عنوان «رفتار خشن» جای می گیرد یاخیر؟(۴)اما در عین حال، عده ای از اندیشمندان با مسلّم گرفتن معنای واژه «خشونت»، شریعت الهی اسلام را متّصف به خشونت و فرهنگ آن را بستر ایجادکننده خشونت معرفی کرده و با جسارت تمام گفته اند که این سیاهی از چهره اسلام پاک شدنی نیست و دین اسلام دین خشونت است؛ چنانچه دین شمشیر نیز هست.(۵)از سوی دیگر، عده ای از اندیشمندان نیز در دفاع از اسلام، شریعت الهی را اهل تسامح و مدارا دانسته و شواهدی برای آن ذکر کرده اند.(۶)نه آن افراط و نه این تفریط هیچ یک نمی تواند و نتوانسته اند چهره اسلام را از این زاویه آن گونه که هست نمایان کنند و هر کدام یک طرفه به قضاوت نشسته اند. اگر چه طبع انسان از خشونت بی زار است و مدارا و عطوفت را خوش دارد، اما سخن در این است که آیا عقل از هر نوع خشونتی منزجر است و آیا هر نوع خشونتی زشت است و هر نوع تسامحی محبوب عقل؟ آیا در مقام تطبیق این مفاهیم، معیار روشنی که مانع از تحقق چالش های گوناگون شود،وجودداردیاخیر؟

وپیش از هرچیز این سؤال مطرح می شود که مراد از «خشونت» و واژه های مترادف با آن چیست؟ «تساهل و تسامح» به چه معناست؟ آیا سهله و سمحه، همان «تساهل و تسالم» است؟ آیا فرهنگ اسلامی فرهنگ خشونت سازی است؟ کدامین حکمت موجب شد که شارع چنین را احکامی که موهم خشونت هستند، جعل کند؟ برداشت های کنوانسیون های بین المللی چگونه است؟ آیا احکام الهی تحت عنوان شکنجه و رفتار غیرانسانی قرار می گیرند؟

این ها از جمله سؤالاتی هستند که نیاز به تحقیق و بررسی دارند. نوشتار حاضر در حد توان خود، در پی ارائه پاسخی نسبتا روشن به این سؤالات می باشد.

۱. بررسی واژه ها

در هر بحثی، ضرورت پرداختن به مفاهیم مورد اختلاف کاملاً روشن است. شفّاف سازی مفاهیم به کار رفته از یک سو، موجب کاهش بسیاری از اختلافات در این رابطه خواهد شد و از سوی دیگر، زمینه ای برای ارائه پاسخ روشن به سؤالات مزبور را فراهم خواهد کرد.

با ذکر این مقدّمه، واژگان کاربردی این نوشتار را مورد بحث قرار می دهیم:

الف. تساهل: اصولاً به معنای توانایی هر فرد یا هر جامعه برای تحمّل عقایدی است که با نظر آن فرد یا جامعه همخوانی ندارند. علاوه بر آن، ارج گذاری، تشویق و حتی سرمایه گذاری برای ابراز عقاید مخالف رانیز در این مفهوم گنجانیده اند.(۷)ب. تسالم: به معنای تلاش برای ارائه نوعی زندگی آرام و بدور از هر نوع نزاع و کشمکش است و در اصطلاح حقوقی، از آن به عنوان «حسن همجواری» یاد می شود.(۸)ج. تسامح: به تحمّل یکدیگر و کنار گذاشتن سلیقه ها تعبیر شده است.(۹)آیا این سه واژه با یکدیگر متفاوت هستند یا همگی تعابیر گوناگونی از یک واقعیت می باشند؟ در پاسخ به این سؤال، می توان گفت: امروزه معادل هر سه واژه کلمه «Tolerance» می باشد. در این صورت، هر سه واژه لازم و ملزوم یکدیگرند. لازمه تسامح، وجود توانایی در فرد یا جامعه (تساهل) می باشد و نتیجه آن تحمل داشتن، زندگی مسالمت آمیز.

لازم به یادآوری است که معنای اصلی واژه «تولرانس» آسان گیری است و نه تحمّل و بردباری. شاید توجیه چنین برداشتی آن باشد که در این ادبیات، تحمّل، هم به عنوان اسمی به کار رفته است و هم به معنای وصفی و البته آنچه در این جا منظور است معنای اسمی می باشد، نه معنای وصفی که نوعی فضیلت است.

در فرهنگ علوم سیاسی، کلمات مدارا، تساهل، رواداری، بردباری، تحمّل آراء دیگران و داشتن سعه صدر را در ترجمه «Tolerance» اخذ کرده اند.(۱۰) می توان تساهل و تسامح را به معنای نرمش به خرج دادن، کوتاه آمدن و سهل انگاری داشتن معنا کرد. این برداشت با توجه به زمینه های تاریخی پیدایش این دو واژه سازگارتر است. وجود جنگ های خونین مذهبی بین پیروان مذهب کاتولیک و پروتستان این سؤال را در اذهان به وجود آورد که چرا این افراد حاضر به پذیرش یکدیگر نیستند. این سؤال و سؤالاتی از این دست زمینه های اولیه اندیشه تسامح را شکل داد.

این واژه ها تقریبا با همین برداشت ها وارد حوزه معرفت اسلامی گردیدند. ورود بدون پالایش آن ها بحث های زیادی بین اربابان اندیشه به وجود آورد.(۱۱) اساس این اندیشه آن است که ما نمی توانیم به همه حقیقت برسیم. بحث هایی که فلاسفه پسانوگرا (پست مدرن) مطرح می کنند، حاکی از این است که ما باید نسبت به ادیان و اعتقادات دیگران تسامح داشته باشیم. ثمره این تفکر در بسیاری از حوزه های دینی،اعتقادبه جدایی دین ازسیاست است.

هرچند دامنه این بحث گسترده است، اما به همین اندازه بسنده می شود که این بحث هنوز در غرب مطرح است و عمده سخن درباره برخی از ظرافت پردازی ها، جستارهای تاریخی، تقسیم انواع تسامح و عدم تسامح و بازجستن ریشه های آن و ردیابی ریشه های ناپدیدای عدم تسامح می باشد.(۱۲)د. رفتار غیر انسانی: این عبارت که در کنوانسیون «ممنوعیت شکنجه و رفتار یا مجازات خشن غیرانسانی و یا تحقیرکننده»(۱۳) آمده است، همانند سایر مفاهیم، از پیچیدگی خاص خود برخوردار است. هیچ نوع اتفاق و یا حتی شهرتی درباره این عبارت وجود ندارد.(۱۴) کارشناسان و سازمان های گوناگون بین المللی تنها به ذکر بعضی از مصادیق پرداخته و از ارائه هر نوع تعریفی که زوایای این مفهوم را روشن کند، خودداری کرده اند. این مشکل در مورد عبارت «تحقیرآمیز» و «ظالمانه» نیز مطرح می باشد. به هر حال، اعمالی همانند تنبیهات بدنی، حبس در سلول های تاریک، غل و زنجیر بستن به دست و پای زندانیان و کاربرد دیگر ابزارهای دردآور، بازجویی زیر تهدید و فشار، انجام آزمایش های زیست پزشکی بر روی زندانیان، تحمیل دارو به زندانیان، زندان انفرادی و تغذیه اجباری از مصادیق این مفهوم شمرده شده اند.(۱۵)

جدای از این اختلاف، می توان گفت: هر عملی که با کرامت ذاتی انسان در تعارض باشد و نوعی توهین به او تلقّی شود در معنای این لغت جای می گیرد که بسته به انواع فرهنگ ها، باورهاو اعتقادات، می تواند تغییر کند. سوزانیدن یک جنازه در جایی رفتار غیرانسانی است و در جای دیگر نوعی ادای احترام. اما باید اذعان کرد که در بین تمام ملل، مصادیق قطعی و مشترک همانند موارد مزبور وجود دارد.

ه. شکنجه و آزار:(۱۶) هر شکل از خشونت که سبب درد و رنج روانی یا جسمی قربانی شود، شکنجه است. شکنجه ممکن است به عنوان نوعی تنبیه یا یک اقدام کینه جویانه بر دشمن شکست خورده اعمال شود و یا برای گرفتن مدرک یا اعتراف از زندانی مورد استفاده قرار گیرد. معمولی ترین و مؤثرترین روشی که در برخی از کشورهای جهان، به ویژه برای گرفتن اقرار از زندانیان سیاسی به کار برده می شود، شکنجه جسمی و روانی است.(۱۷)در اسناد متعددی، مسأله شکنجه و سوء رفتار مطرح شده است. در این باره، می توان به ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر، مواد ۱۵ و ۱۶ اعلامیه امریکایی حقوق بشر، مواد ۷ و (۱) ۱۰ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، ماده ۳ کنوانسیون اروپایی حقوق بشر، ماده (۲) ۵ کنوانسیون امریکایی حقوق بشر، ماده ۵ منشور امریکایی حقوق بشر، ماده ۵ منشور افریقایی حقوق بشر و ملل اشاره کرد. در این اسناد، از ۷ کار منع شده است: ۱. شکنجه؛ ۲. سوء رفتار؛ ۳. مجازات ظالمانه؛ ۴. رفتار غیرانسانی؛ ۵. مجازات غیرانسانی؛ ۶. رفتار تحقیرآمیز؛ ۷. مجازات تحقیرآمیز.

از مجموعه این اسناد و با لحاظ سایر مواد اسناد مزبور و در نظر گرفتن اعلامیه حمایت از کلیه افراد تحت شکنجه و سایر رفتارها و مجازات های ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز که در ۵ دسامبر ۱۹۷۵ به تصویب رسید و مقرّر می دارد که «شکنجه» یعنی هر عملی که به وسیله آن درد یا رنج شدید، خواه جسمانی یا روحانی، به طور عمدی توسط فرد یا به اشاره مقام رسمی، برای مقاصدی از قبیل کسب اطلاعات از او یا از شخص ثالث بر فردی اعمال شود،(۱۸) به دست می آید که «خشونت» به معنای مطلق، رفتار تند و حتی آنچه ناشی از قانون می باشد نیست. خشونت در واقع، نوعی خاص از رفتار تند می باشد که خارج از محدوده های قانونی و همراه با عقده گشایی، برتری طلبی، نژادپرستی و مانند آن باشد.

و. غلظت و خشونت: واژه «غلظت» که کاربرد قرآنی دارد، به معنای شدت، درشت شدن، درشتی و تندخویی به کار رفته است.(۱۹) در مقابل آن، واژه «رأفت» به کار می رود. واژه «خشونت» اگر چه به معنای رفتار تند و درشت استعمال شده است، اما نوعی تفاوت بین این دو کلمه وجود دارد. طرح این واژه در کنوانسیون ممنوعیت خشونت، موجب طرح برخی سؤالات گردید. آیا این واژه شامل هر نوع عمل رنج آور و آزار جسمانی و روانی می شود و یا تنها مربوط به آزارهای خارج از قانون می باشد؟ در این بین، دو احتمال مطرح است. منشأ این دو احتمال به تلقّی دولت ها و اندیشمندان از این واژه برمی گردد. بعضی از دولت ها به گونه ای عمل کرده اند که بیان گر علاقه آن ها به اتخاذ مفهوم وسیع از این کلمه است و بعضی دیگر به صورت محدود با این مفهوم برخورد کرده اند.(۲۰)از سوی دیگر، بین محققان و اندیشمندان دینی نوعی اختلاف در این زمینه مشهود است، عده ای با صراحت تمام، اعلام می کنند که در اسلام، به هیچ وجه خشونت تجویز نشده و عده دیگری با ارائه نوعی تفصیل، درصدد ارزش گذاری مفهوم «خشونت» برآمده اند.(۲۱) با مراجعه به فرهنگ علوم سیاسی، می توان مصادیق و یا معیارهایی برای عمل خشن ذکر کرد:

۱. حالتی که به موجب آن، دو طرف اختلاف، وجود یکدیگر را تحمل نکنند.

۲. عدم تحمّل هرگونه عقیده که در تضاد اساسی با لیبرالیسم سیاسی است.

۳. عدم پذیرش گرایش های فکری مختلف و حالت خودکامگی به خود گرفتن.

۴. روا نداشتن وجود آراء و عقاید مختلف سیاسی و عقیدتی و اجتماعی در درون یک نظم سیاسی و اجتماعی.(۲۲)هر نوع آسیب جسمی یا روحی به طرف مخالف که ناشی از عوامل فوق باشد می تواند «عمل خشن» محسوب شود. (در بحث مجازات ها نیز این مطلب بررسی خواهد شد.)

در مقابل واژه «خشونت» الفاظی همچون مدارا، رفق، تساهل و تسامح به کار رفته است. آیا واژه «خشونت» و «تسامح» از قبیل متقابلان هستند که بین آن دو مفهوم ثالثی قابل تصور نباشد، و یا این که می توان شخصی را در عین آن که متّصف به خشونت نیست، متّصف به تسامح نیز نکرد؟ به نظر می رسد چنانچه این دو واژه در معنای لغوی خود و یا حتی در معنای اصطلاحی به کار روند، بتوان بین آن ها فاصله ایجاد کرد. قرآن کریم در عین حال که پیامبر را به عدم سهل انگاری و تسامح متّصف می کند، او را مایه رحمت جهانیان دانسته، با صراحت تمام اعلام می کند: «ای پیامبر، اگر خشن بودی، مردم از گرد تو پراکنده می شدند.» (آل عمران: ۱۵۹)

در بعضی از نوشته ها، مفهوم مدارا، رأفت و عطوفت با واژه «تسامح» یکی گرفته شده و ادلّه ای که بیان گر مدارا نمودن است در مفهوم «تسامح» به کار رفته است.(۲۳) با کمی دقت در واژه «مدارا و تسامح» درمی یابیم که اگر چه این دو واژه می توانند مصادیق مشترکی داشته باشند، ولی دقیقا به یک معنا نمی باشند.(۲۴)ز. فرهنگ:(۲۵) در فرهنگ علوم سیاسی، ذیل واژه «Culture» کلمه مذکور را این گونه معنا می کند:

۱. آنچه از گذشته انسان ها باقی مانده است، نسل فعلی بدان عمل می کند و آینده آن ها را شکل می دهد.

۲. مجموعه عناصر معنوی و مادی که در سازمان های اجتماعی جریان می یابد و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود، میراث اجتماعی یا فرهنگی و یا «فرهنگ» نام دارد. «فرهنگ معنوی» عبارت است از: مجموعه دستاوردهای جامعه در تمام زمینه های علم و هنر و اخلاق و فلسفه و «فرهنگ مادی» به مجموعه وسایل تولیدی و دیگر ارزش های مادی که شامل زیرساخت های اقتصادی جامعه می گردد، گفته می شود.

۳. فراگردی از ارتباط بین افراد بشر و جوهره انسانیت است. این ارتباط تنها در زمانی به صورت مؤثر برقرار می شود که مردم محروم دنیا از فقر و بیماری و بی سوادی آزاد گردند. تشکّل یک فرهنگ بزرگ جریان یا روندی کند و تدریجی دارد، در حالی که پس روی به سرعت انجام می گیرد. ظهور پدیده پس روی به سقوط بهمن تشبیه شده است.

۲.ارتباط واژگان«سهله و سمحه» و «تسامح» بایکدیگر

یکی انگاری این واژه ها موجب نوعی خلط بحث می گردد. به این مطلب هم در سخنان اندیشمندان اسلامی تصریح شده است و هم در بین محققان غربی. شاید یکی از مهم ترین عوامل پیدایش تضاد در این نوع مباحث، اعمال نوعی سهل انگاری، حتی در خود واژگان باشد.

به نظر می رسد در برخی موارد، شارع مقدّس نوعی تساهل را پذیرفته است که اصطلاحا «محدوده قانون گذاری و تشریع» نامیده می شود و در بعضی موارد، که اصطلاحا «مقام امتثال» نامیده می شود، از مسلمانان خواسته است به طور جدّی به دستورات الهی عمل کنند و از پیامبر نیز خواسته است که در ابلاغ آن ها کوتاهی نکند.

از آن جا که امروزه واژه «تسامح» معادل «تولرانس» به کار می رود و به معنای پذیرش حقّانیت دیگران است که ناشی از نسبیت معرفت می باشد،تنهادرصورتی می تواند با واژه «سهله و سمحه» مترادف گردد که معنای لغوی آن مدّنظر باشد. بسیاری از ادلّه ای که شاهد بر وجود تسامح در اسلام گرفته شده اند در واقع، بر عنوان «سهله و سمحه» تطبیق می کنند و نه «تسامح».

«سهله و سمحه» به معنای نبود عسر و حرج و مشقّت در دین است؛ یعنی احکام دین اسلام مطابق با فطرت انسان است و هیچ نوع سخت گیری نیزدرآن هانشده. به عبارت دیگر، «سهله وسمحه»بودن دین مترادف با «لاضرر» و «لا حرج» می باشد؛ چرا که در دین امر حَرَجی و مشکل قرار داده نشده است.(۲۶)واژه «تساهل» در معنای اصطلاحی خود، همیشه قابل انتساب به دین نمی باشد. ما معتقدیم شریعت اسلام تمام احکام خود را در جهت تأمین مصالح مادی و معنوی افراد قرار داده است. رسیدن به این مصالح تنها در عمل دقیق به این احکام، که متّصف به «سهله و سمحه» هستند، می باشد. شریعت اسلامی نه تنها اجازه کوتاهی را نمی دهد، بلکه توصیه می کند با تمام وجود، به دستوراتش جامه عمل پوشانده شود. این تأکید در مورد اجرای حدود مشهود است(۲۷) و حتی آن جا که افرادی قصد داشتند در مورد اجرای حدود نزد پیامبر صلی الله علیه و آله شفاعت کنند، حضرت آن ها را نهی فرمودند.(۲۸)این عملکرد پیامبر صلی الله علیه و آله نشان گر آن است که در اجرای حدود الهی، نباید تحت تأثیر عاطفه و احساسات قرار گرفت و با کوتاهی و سهل انگاری، زمینه فساد بیش تری را فراهم کرد. این شیوه برخورد نه تنها در مورد افراد جامعه جاری است، بلکه نسبت به کسانی که خارج از دارالاسلام، تجاوز و توطئه گری را دنبال می کنند نیز اعمال می گردد: «واقتلوهم حیث ثقفتموهم» (بقره: ۱۹۱)؛ و آنان (مشرکان و کافران حربی و پیمان شکن) را هرجا پیدا کردید، بکشید.

حال اگر «تسامح و تساهل» به معنای «سهل انگاری در اجرای حدود الهی یا کوتاه آمدن و مدارا کردن» گرفته شود، در شریعت الهی اسلامی پذیرفته نیست.

در ارتباط با «مدارا»، می توان گفت که اجرای این برنامه اسلامی بیش تر ناظر به حقوق فردی و در ارتباط با مؤمنان است. این از اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنان می باشد که نسبت به یکدیگر دارای عطوفت هستند. البته در مواردی که جنبه اجتماعی نیز دارد شارع این مدارا و حالت تساهل را اعمال کرده است. آن جا که هدف تألیف قلوب باشد و حالت محارب و معاند نیز نداشته باشد، این شیوه قابل اعمال است.(۲۹)از آنچه گذشت، می توان نتیجه گرفت که اسلام در مواردی تسامح را پذیرفته است و در مواردی نیز آن را نپذیرفته، اما در عین حال، معتقدیم که اسلام قانون محبت است، پیامبراکرم صلی الله علیه و آله را «رحمت جهانیان» معرفی می کند(۳۰) و این حالت شامل همه افراد می شود و حتی شامل حیوانات و جمادات نیز می گردد. پیامبر صلی الله علیه و آله نماد عشق و محبت است. اما محبتی که قرآن دستور می دهد آن نیست که با هر کسی مطابق میل و خوشایند او عمل کنیم؛ با او طوری رفتار کنیم که خوشش بیاید و لزوما جذب دین شود. محبت آن نیست که هر کسی را در تمایلاتش آزاد بگذاریم و یا تمایلات او را امضا کنیم. این نحوه عملکرد نوعی نفاق و دورویی است. محبت آن است که با حقیقت همراه باشد. محبت، خیر رساندن است و احیانا خیر رساندن به شکلی است که علاقه و محبت طرف را جلب نمی کند. محبت آن است که خیر و مصلحت جامعه بشریت در آن باشد، نه خیر یک فرد یا یک دسته. البته همیشه نیز محبت واقعی کافی نیست، بلکه نوعی حدّت و شدت نیز ضرورت دارد. در عین جذب کردن، دفع کردن نیز لازم است. اسلام این گونه است.(۳۱)

۳. ارزش گذاری خشونت

این سؤال همیشه ذهن محققان را به خود مشغول کرده است که چگونه لفظی بار ارزشی پیدا می کند و یا چرا بار ضدارزشی به خود می گیرد. اصولاً برخی از موارد جزو حسن و قبح های عقلی شمرده می شوند که عقل مستقلاً ارزش آن ها را درک می کند؛ مثل حسن راست گویی غیر مضر و یا قبح دروغ گویی خالی از هر نوع مصلحت. اما در مواردی نیز به دلایل دیگری، یک واژه بار ارزشی یا ضدارزشی پیدا می کند؛ مثل آن که شارع آن را به صورت ارزش یا ضدارزش مطرح کند. در مواردی که عقل حکم به خوبی یا بدی مفهومی کند، نیازمند یک روش مشخص است. به عبارت دیگر، عقل با توجه به مصادیق و کاربردهای یک لفظ، آن را حَسَن یا قبیح می شمارد و از این رو، همیشه به طور مطلق، راست گویی را تحسین نمی کند، هرچند افرادی مثل کانت ادعا دارند که عقل همیشه راست گویی را می ستاید، اگر چه ضررهای فراوانی نیز در بین باشد.(۳۲) اما این ادعا از همان اوایل مطرح شدنش مورد اعتراض واقع شد. او معتقد است که باید راست گفت.این وظیفه ماراشکل می دهد.حال اگر این راست گویی موجب قتل دیگری شود، گناهش به گردن کسی است که مرتکب قتل عمد شده،نه کسی که سخن راست گفته است. او اصرار داشت که این قواعد همه جایی، همه زمانی و دارای وصف کلیت هستند.

واژه خشونت نیز دچار چنین سرنوشتی شده است. هرنوع قضاوت در مورد این واژه بدون دقت در کاربردهای آن، صحیح نمی باشد. در سال ۱۹۹۵ مجلس انگلستان قانون استفاده از فلفل توسط پلیس برای دست گیری افراد به جای استفاده از گاز اشک آور را به تصویب رسانید. هرچند این قانون پس از مشاجرات طولانی به تصویب رسید، ولی این سؤال مطرح است که آیا پاشیدن گرد فلفل در چشم متهم کاری خشن است ویا زدن چند ضربه شلاق بر بدن مجرم؟

به نظر می رسد هر نوع کلی گویی در این زمینه به همان مقدار ناپسند است که در گزاره هایی مثل «راست گویی نیکوست.» در هر مورد، با توجه به اوضاع و احوال و مصالح مترتّبه بر یک عمل است که می توان در آن باره به قضاوت نشست. طبیبی که هیچ راهی جز جرّاحی برای بازگرداندن سلامتی به بیمار ندارد، آیا می توان گفت: عمل او خشونت بار است؟ اگر مریض چنین قضاوتی انجام دهد، دیگران به او چه خواهند گفت؟ اگر بخواهیم از دیدگاه اسلامی به این موضوع نظر کنیم، مطلب را می توان این گونه تقریر کرد: انسان موجودی است که زندگی اجتماعی را بر زندگی فردی ترجیح داده است. حال چنین گزینشی از روی اضطرار بوده یا از روی اختیار و آیا انسان بالذات مدنی است و یا عقل او زندگی اجتماعی را ترجیح می دهد، چندان مهم نیست. برای انسان، زندگی در اجتماع منافعی داشته که یقینا در زندگی فردی یافت نمی شوند. اما در این بین، همواره عده ای وجود داشته اند که خواسته اند بدون زحمت، از منافع دیگران بهره ببرند و عملاً حق آن ها را تضییع کنند. از سوی دیگر، به دلیل محدودیت هایی که در صحنه اجتماع پیدا می شود برخی تعارضات و تزاحمات نیز رخ می دهد. برای رفع این تعارضات، انسان ها به تدوین برخی قوانین روی آوردند. رسیدن به اهداف زندگی اجتماعی تنها در صورتی محقق می شود که افراد از این قوانین پی روی کنند.

تجربه نشان داده است که همیشه عده ای پیدا می شوند که حاضر به پذیرش قانون نیستند و ضمن پای مال کردن حق دیگران، نظم و امنیت و آرامش جامعه را به مخاطره می اندازند. به همین دلیل، دولت ها در کل جهان و به حکم عقل، دریافتند که نیروی سومی بر اداره جامعه لازم است که مرجع رسیدگی به این تخلفات باشد. در نظر گرفتن نیروهای انتظامی، قوه قضاییه، زندان و جریمه، همگی در واقع، ضمانت اجراهای قانون مصوّب می باشند. از سوی دیگر، در بعد بین المللی نیز این نوع مشکلات به وجود می آیند و از این رو، دولت ها تصمیم گرفته اند که علاوه بر ICJ، دادگاه کیفری بین المللی نیز تأسیس کنند. آیا آن گاه که قوّه قضائیه درصدد اجرای قانون مصوّب است و یا وقتی نیروهای نظامی در مقابل جنگی خانمان سوز می ایستند و هزینه هایی گران را پرداخت می کنند، آیا می توان نام «خشونت» بر این اعمال نهاد؟ این نوع اعمال از سوی تمام دولت های جهان پذیرفته شده اند.

در مکتب اسلام، این روش عقلایی مورد تأیید قرار گرفته و بلکه نگرش اسلام به این روند نیز تا حدی متفاوت است. در شریعت اسلامی، تمامی «بایدها» از «هست ها» می رویند. در واقع، نوعی ضرورت بالقیاس بین عمل و هدف وجود دارد. شارع با در نظر گرفتن رابطه ای که بین جهان بینی و ایدئولوژی وجود دارد، احکامی را صادر کرده است. بنابراین، هر نوع قضاوت در مورد هر حکمی منوط به شناخت آن رابطه است. بدون دریافت صحیح از آن رابطه، قضاوت ما نیز اشتباه خواهد بود. احکام الهی برای تأمین منافع دنیوی و اخروی افراد جامعه تعبیه شده اند. از سوی دیگر، اهمیت وصول به اهداف مذکور نیز از نظر شارع بسیار برجسته است. این نحوه نگرش برخاسته از محبت خداوند به بندگان خویش می باشد؛ محبتی که در جای جای زندگی انسان و حیات طبیعی او مشهود است. این محبت همان خیر رساندن است و اقتضای این خیر رساندن در بعضی موارد، بیان احکامی است که به ظاهرتندودرشت هستند.امابادیددیگری حتی این نیز رحمت الهی می باشد.(۳۳)این رحمت و عطوفت الهی را چگونه می توان با لفظی جابه جا نمود که تعریف دقیقی از آن ارائه نشده است و تنها ابعاد منفی آن بیان شده است. خداوند با تمام وجود از پیامبر صلی الله علیه و آله می خواهد آنچه را مأمور ابلاغ آن است بیان کند و هیچ کوتاهی در مورد آن انجام ندهد. (مائده: ۶۷) این آیه چه براساس معارف شیعی معنا شود و چه براساس معارف اهل سنّت، بیان گر یک قدر مشترک است و آن اهتمام در اجرا و ابلاغ دستورات الهی به معنای خاص یا معنای عام می باشد.

به نظر می رسد معارف و احکام الهی هیچ ارتباطی با واژه «خشونت» ندارند. اگر خداوند را با اوصاف «رحمان» و «رحیم» می شناسیم و اگر اسلام یک نظام کلی حقوقی را ترسیم می کند و اگر شریعت الهی اسلام یک شریعت اجتماعی است، اعمال و اجرای احکام الهی هیچ متّصف به خشونت نخواهد شد. شدت به خرج دادن در برابر کسانی که به حریم دین و شریعت الهی حمله کرده اند، یک کار کاملاً پسندیده است و هیچ نوع بار منفی ندارد.

آنچه تاکنون گفته شد، بیان گر آن است که «فرهنگ اسلامی» و «خشونت» دو وادی جدای از هم هستند و اگر در این فرض، برای خشونت به طور کلی ، ارزش منفی قایل شویم، هیچ مشکلی و ضرری به احکام اسلامی وارد نخواهد کرد. تمام این مطالب فرع بر آن است که بپذیریم در فرهنگ غرب، خشونت کاملاً روشن و تعریف شده است؛ مطلبی که نمی توان با آن همراهی کرد.

در عین حال، اگر اصرار شود که خشونت قابل انطباق با احکام الهی است، باید پذیرفت که می توان خشونت را به منفی و مثبت تقسیم نمود. در یک نظام کلی، که هم احکام عاطفه آمیز وجود دارند و هم احکام تند، این واژه می تواند به دو صورت ارزش گذاری شود. از مقایسه خشونت با شکنجه و از آن رو که شکنجه مصداق خشونت است و به دلیل آن که می توان ویژگی های مفهوم کلی را از طریق ویژگی های مصادیق آن فهمید، می توان گفت: خشونت در صورتی ضدارزش است که ناشی از اعمال جاهلیت ها، عصبیّت ها، جمودها، قشری نگری ها و اعمال حقارت باشد و آن گاه که در جهت اعمال غیرت دینی و تأمین مصالح دنیوی و اخروی باشد، می توان آن را به عنوان «خشونت مثبت» تلقی کرد.

این بحث را می توان چنین خلاصه کرد:

الف. در برخی موارد، شریعت اسلامی تسامح را پذیرفته و آن در صورتی است که طرف مقابل اسلام قصد توطئه، جنگ و خیانت نداشته، بلکه خواهان زندگی مسالمت آمیز و بدور از هرگونه تجاوز و تعدی باشد که قرآن با بیان محکم خود، از این شیوه استقبال می کند و حتی دستورهای ویژه ای نیز در این باره صادر کرده است.(۳۴)ب. آن جا که موضوع بیان و اجرای احکام الهی باشد، هیچ نوع تسامحی پذیرفته نیست و آنچه در فقه تحت این نوع مسائل قرار می گیرد، با عناوینی همچون «عسر و حرج» و «اضطرار» آمده است.

ج. شارع مقدّس اساس دین را بر برائت، رفق و مدارا قرار داده است و تا آن جا که افراد به شریعت الهی پای بند باشند، این شیوه ادامه دارد و حتی اگر عمل نکنند، ولی قصد تعدّی و تجاوز نیز نداشته باشند، باز این شیوه ادامه دارد. شارع مقدّس در این مورد، بین حقوق فردی و اجتماعی تفکیک کرده و آن جا که مربوط به حقوق فردی است، هر نوع قضاوت را به آخرت واگذاشته است و آن جا که مربوط به مسائل اجتماعی است، احکام خاصی صادر کرده است.(۳۵)د. در آیات متعددی قرآن از اهل کتاب دعوت کرده تا در موارد مشترک جمع شوند(۳۶) و در جای دیگر، حالت شنوایی و گزینش احسن را از اوصاف بندگان خود برمی شمارد(۳۷) و در مورد دیگری به پیامبرش دستور می دهد که به نحو نیکو با اهل کتاب به مجادله برخیزد.(۳۸)

۴. انواع تسامح و خشونت

در یک تقسیم بندی، تسامح و خشونت را می توان به سه گونه تقسیم کرد:

الف. خشونت سیاسی تسامح سیاسی: مراد از «خشونت سیاسی»، آسیب رسانیدن و یا حتی تهدید توسط گروه های دخیل در تعارض های سیاسی به مخالفان خویش است. این اصطلاح در ابتدا، معادل «خشونت مدنی» بود، ولی بعدها گسترش یافت و شامل اعمال خشن و سرکوب گرانه حکومت علیه شهروندان کشور نیز شد که از آن به «خشونت دولتی» تعبیر می شود.

بعضی دایره خشونت سیاسی را از آسیب بدنی صرف خارج کرده و گفته اند: محرومیت و ستم اجتماعی نیز نوعی از خشونت است که «خشونت ساختاری» نامیده می شود.بین این سه جنبه «خشونت سیاسی» پیوندی نزدیک وجود دارد. خشونت ساختاری یکی از دلایل عمده خشونت مدنی است و خشونت دولتی از سویی، یکی از واکنش ها در برابر خشونت است و از سوی دیگر، عامل تشدید مخالفت. خشونت سیاسی می تواند غالبا دارای پیامدهای وخیم باشد.(۳۹)با شناخت مفهوم خشونت سیاسی، تسامح سیاسی نیز قابل فهم است. آن گاه که پایوران سیاسی یک جامعه و یا یک دولت با توانایی در صدد تحمل نظریات سیاسی مخالفان باشند و حتی در صورت نیاز به آن ها جامه عمل بپوشانند، می توان آن را «تسامح سیاسی» نامید.

ب. خشونت نژادی: آن گاه که گروه های متعارض و یا حتی اشخاص صرفا به دلیل مسائل نژادی، درصدد آسیب زدن به دیگران هستند، اصطلاحا این اقدام را «خشونت نژادی» می نامند؛ همانند کاری که نژادپرست های آلمان علیه ترک های ساکن آن کشور انجام داده اند.

در این زمینه، سازمان ملل کنوانسیونی تحت عنوان «حذف تمامی ابعاد تبعیض آمیز ناشی از نژادپرستی» تصویب کرد. ممنوعیت اعمال آپارتاید نیز در همین زمینه بود.

مکتب حیات بخش اسلام این افتخار را دارد که در همان اوان پیدایش خود، با صراحت تمام اعلام کرد: هیچ گونه برتری نژادی پذیرفته نیست. ملاک ارزش تنها یک چیز است و آن تقواست نه چیز دیگر.

ج. خشونت مذهبی: آن گاه که آسیب رسانیدن ولطمه زدن و تحمل نکردن دیگران ناشی از اعتقادات مذهبی باشد، می توان آن را «خشونت مذهبی» نامید. نمونه بارز آن را در جنگ های پیروان مذهب کاتولیک و مذهب پروتستان می توان دید.نمونه دیگر آن جنگ های صلیبی است که علیه مسلمانان صورت پذیرفت. از نتایج این خشونت در اروپا، تلف شدن انسان های بسیار، ایجاد شکاکیت در دین و در نهایت، پیدایش بی غیرتی دینی وجای گزین شدن تسامح بود.

این معنا به هیچ وجه با تعالیم دینی نمی سازد. آیین مقدّس اسلام اصالت را به تعقل، اندیشه و محبت داده و اصولاً صاحب شریعت دارای رحمت وسیع است: «یا من سبقت رحمته غضبه»ورسول او صلی الله علیه و آله مایه رحمت برای جهانیان. (نساء: ۱۰۷) و اگر رسالت با رحمت شد، رفتارهای عارضی، که حالت تند نیز می توانند داشته باشد، به سبب جاذبه رحمت تا حدی می توانند برطرف گردند.(۴۰)

۵. احکام اسلامی و خشونت

یکی از مباحث مهم در حوزه فقه و حقوق آن است که آیا احکام الهی و مقرّرات حقوقی تابع مصالح و مفاسدند یاخیر؟ اکنون قصد ورود به این بحث را نداریم و تنها اشاره می شود: آنان که معتقدند گزاره های شرعی و یا حقوقی نسبی هستند و فاقد هرگونه مصالح و مفاسد واقعی می باشند، گرفتار نوعی تناقض شده اند. از سوی دیگر، می دانیم برای رسیدن به هر هدفی ابزاری وجود دارد. اکنون این سؤال مطرح می شود که آیا مصالح اجتماعی ممکن است پاره ای مجازات های خشونت آمیز را ایجاب کند؟ و آیا در احکام جزائی اسلام چنین قانون هایی وجود دارد؟

موارد ذیل به عنوان فرهنگ خشونت در اسلام مطرح شده اند. در این جا به بررسی این موارد می پردازیم:

الف. مراتب بالای امر به معروف و نهی از منکر

موضوع نظارت بر کارکرد افراد جامعه در بعد اجتماعی از جمله مسائلی است که مورد توجه همگان می باشد و هیچ گروه یا دولتی نیست که خود را از بازرسی و نظارت بی نیاز بداند. خداوند برای تحقق دستورات و احکام خویش، که تأمین کننده مصالح دنیوی و اخروی افراد هستند و سود آن مقرّرات عاید بندگان می شود، از این ساز و کار استفاده کرده و برای آن مراحلی نیز ترسیم نموده است که از مرحله قلبی شروع می شود و در مرحله منع فیزیکی خاتمه می یابد. در مراحل پایین تر که رفق و مدارا و دل سوزی در کار است، هیچ مشکلی ایجاد نمی شود، بخصوص که از شرایط مهم امر به معروف و نهی از منکر احتمال تأثیرپذیری آن است و اگر این احتمال مطرح نباشد، وجوبی برای امر و نهی نمی باشد. اما آن جا که مراحل بالاتر مطرح می شود، موضوع کاملاً پیچیده می شود و تبعاتی نیز در جامعه پیدا می کند. برای مثال می توان از کشتن ساب النبی صلی الله علیه و آله و یا بازداشتن متجاهر به فسق، که ملتزم نوعی رفتار تند و خشن است، نام برد. در این مرحله، سؤالی مطرح است که آیا این گونه قوانین موجی از خشونت را در جامعه پدید نخواهد آورد؟ و آیا امکان سوء استفاده از آن وجود ندارد؟ و اصولاً کدام نظام نظارتی بر صحّت عملکرد ساز و کار مزبور وجود دارد؟

پرداختن به این سؤالات، مستلزم توجه به دو نکته است:

۱. هدف شارع از تدوین و تصویب چنین قانونی، برخی اهداف بلند تربیتی و اخلاقی در جامعه است و برای رسیدن به این اهداف، احکامی را وضع کرده و اهتمام شارع نیز برای عملی شدن این اهداف روشن است. و امّت اسلامی را نیز به عنوان بهترین امت معرفی می کند؛(۴۱) زیرا در اجرای این دستور الهی، کوتاهی نمی کنند. به دلیل مزایای بسیار این ساز و کار، شارع به هیچ وجه حاضر به ترک آن و یا محدود کردن آن نشده، بلکه آن را واجب نیز گردانیده و سفارش های بسیاری نیز بدان کرده است که تفصیل مطلب را می توان در کتاب «امر به معروف و نهی ازمنکر» وسائل الشیعه مشاهده کرد.

آیا باید از کنار این ابزار کارامد، که به شکل خوبی می تواند اهداف شارع را در زمینه احکام و مقرّرات عملی سازد، به سادگی گذشت و تنها به موارد کم خطر و آرام اکتفا کرد؟ اگر برای دفع تهمت خشونت، جامعه را در گرداب فساد و تباهی رها کنیم، کار خوبی صورت پذیرفته است؟ چگونه می توان از نظامی که شارع برای نجات انسان ها تعبیه کرده است؛ خداوندی که به مخلوقات خویش عشق می ورزد و مخلوقات را عیال خویش می خواند و محبوب ترین آن ها را با سودترین ایشان می شمارد، صرفا به نام دوری جستن از لفظ «خشونت» چشم پوشی کرد؟(۴۲)۲. همان گونه که اشاره شد، خشونت، تنها در صورتی مصداق پیدا می کند که ناشی از برخی حقارت ها، عقده گشایی ها، جمودها و تعصب ها باشد، وگرنه آن جا که هدف تأمین سعادت جامعه است و این سعادت نیز قابل اغماض نمی باشد، به هیچ وجه نمی توان عنوان «خشونت» را به کار برد.

سؤال دیگراین است که آیاامکان سوءاستفاده از این ساز و کار وجود ندارد؟ و آیا امکان ندارد افرادی در پوشش این عناوین، دست به اقدامات خشن بزنند و عملکرد نظام «امر به معروف و نهی از منکر» را زیر سؤال ببرند؟

به نظر می رسد در هر امری احتمال سوء استفاده وجود دارد و عقلای جهان برای این نوع سوء استفاده از مسیر خود عدول نخواهند کرد. از سوی دیگر، با مراجعه به شرایط امر به معروف و نهی از منکر، در می یابیم که طرح این سؤال اصولاً جایی ندارد؛ فقهای شیعه در باب شرایط امر به معروف گفته اند: «سزاوار است که متولّی این کار همانند طبیب دل سوز و پدری مهربان، که مصلحت فرزند را مدّنظر قرار می دهد، باشد، نهی کردن او به خاطر رحمت و عطوفت بر متخاطی باشد، فقط به خاطر خدا این کار را انجام دهد، عمل خود را از هرگونه شائبه نفس خالی سازد، هیچ گونه برتری برای خود قایل نگردد؛ چرا که ممکن است فرد خاطی دارای صفات پسندیده دیگری باشد که خداوند از او راضی بگردد و تنها از این عمل او ناراحت باشد و حال آن که شخص آمر به معروف از این توفیق محروم باشد،هرچندخودش اطلاع نیزنداشته باشد.(۴۳)یکی از شرایط دیگر امر به معروف و نهی از منکر در مراحل بالا، آن است که حتما باید با اذن حاکم فقیه عادل و یا امام معصوم صورت گیرد. ویژگی عدالت مانع از تحقق هرگونه روش غیرخداپسندانه می گردد. بدون اذن امام معصوم یا فقیه عادل، هرگز نمی توان کسی را مجروح کرد و یا از پای درآورد. با چنین ویژگی هایی بعید به نظر می رسد که از امر به معروف سوء استفاده شود.

یکی از اشتباهات آن است که نابسامانی های اجرایی را به قانون تعمیم دهیم و قانون را زیر سؤال ببریم. قانون الهی خالی از هرگونه عیب است. این افراد هستند که باید در مقام عمل، دقت کافی را داشته باشند و مراتب بالای امر به معروف نیز فقط در اختیار ولیّ فقیه جامع الشرائط می باشد. این روش مانع از تحقق هرگونه اختلال در نظم عمومی خواهد شد، بخصوص که باید رعایت سلسله مراتب را نیز کرد؛ یعنی اگر فقیه عادل تشخیص دهد که با مرتبه پایین تر می توان مانع گسترش فساد در جامعه گردید، باید به همان مرتبه اکتفا کرد.

اگر از این زاویه به امر به معروف نظر شود، آن گاه به راحتی نمی توان این ساز و کار رابستر خشونت سازی معرفی کرد و دست کم اگراین شیوه ازمصادیق خشونت باشد، قطعا از مصادیق مثبت آن است؛ چرا که در پی تأمین سعادت غیرقابل اغماض جامعه بشری است.

ب. جهاد

از جمله مواردی که به عنوان بستر خشونت در فرهنگ اسلامی مطرح شده موضوع «جهاد» است. این اشکال تنها مرتبط با «جهاد ابتدایی» است؛ چرا که دفاع یک حق طبیعی است و هیچ کس به خود حق نمی دهد که دفاع را محکوم کرده، یا آن را با واژه هایی که بار منفی دارند. مقایسه کند. بنابراین، اشکال مزبور تنها ناظر به جهاد ابتدایی است. آنان که دین اسلام را دین شمشیر و فرهنگ آن را بستر خشونت معرفی نموده اند، جهاد را به عنوان ابزار این کار قلمداد کرده اند و اسلام را دینی دانسته اند که با اجحاف، تحکّم و قدرت جای خود را در بین ادیان باز کرده و اکنون نیز داعیه برتری بر همه دارد.

این موضوع در بین فقهای اسلامی مطرح است که آیا جهاد ابتدایی تاکنون تحقق یافته یا همگی جنبه دفاعی داشته است؟ دفاع در دین اسلام، اعم است از دفاع از مرزهای دارالاسلام و دفاع از مرزهای عقیدتی. اگر این مبنا مورد پذیرش واقع شد که هر جنگی در اسلام جنبه دفاعی داشته، پرداختن به اشکال مذکور وجهی ندارد؛ زیرا دفاع مطلوب فطری همه انسان هاست و اصولاً هرکسی و هر دولتی برای توجیه کار خود از این عنوان استفاده می کند. از دیدگاه این افراد،جنگ در اسلام، به عنوان آخرین راه و نه اولین راه تعیین شده است. اسلام جنگ را به عنوان یک ضرورت در نظر گرفته است.(۴۴)براساس وقوع پذیرش جهاد ابتدایی، این اشکال مطرح شده که چرا اسلام حاضر به تحمّل عقیده دیگران نیست و معتقد است سایران یا باید اسلام را بپذیرند یا آماده

کارزار شوند و یا جزیه پرداخت کنند؟ این عدم تحمل اسلام آیا ناشی از عدم توانایی آن نیست؟ و آیا دینی که اعتقاد دارد تنها دین پذیرفته شده نزد خداست و داعیه حکومت بر کل جهان دارد، و آیا به شکل منطقی می تواند وارد میدان شود؟

در پاسخ به این اشکال، یاداوری می شود که چنین قضاوتی با توجه به پیشینه اسلام صحیح نیست. دین اسلام برپایه تبلیغ و راهنمایی انسان ها به سوی زندگی بر مبنای عقل و منطق است. آیات قرآنی گواه این ادعا هستند: «انّا هدیناه السبیل امّا شاکرا و امّا کفورا» (انسان: ۳)؛ «و ما علی الرسول الاّ البلاغ» (مائده: ۹۹)؛ «فمن شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر» (کهف: ۲۹)

پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و ائمّه اطهار علیهم السلام با آن که می توانستند از قدرت «معجزه» بهره بجویند، این کار را نکردند؛ زیرا خواست اسلام آن بود که مردم از روی بصیرت و آگاهی و با طیب خاطر آن را پذیرا گردند. اسلام می خواهد بر دل ها حکومت کند.(۴۵)شهید مطهری با بیانی شیوا و تبیین دقیق جهاد ابتدایی، آن را به جهاد دفاعی برگردانیده اند. از دیدگاه ایشان، جهاد ابتدایی مقیّد است و این گونه نیست که مطلق باشد. قیدهای آن «جهاد با جنگ افروزان» (حج: ۳۸۴۱)، «دفاع از حقوق بشر» که در این زمینه قرآن سهل انگاری مسلمانان را مورد سرزنش قرار داده است (نساء:۷۵) و «نفی اکراه در پذیرش اسلام» می باشند. این ها بیان گر آن هستند که اسلام افراد را بین پذیرش دین و یا کشته شدن مخیّر نکرده است. توصیه به صلح و مدارا (انفال:۶۷) و رفع فتنه از عالم (بقره: ۱۹۳) مبیّن این واقعیت می باشند.(۴۶)از این قیود معلوم می شود که جهاد ابتدایی منوط به شروطی است که اگر آن ها مورد دقت قرار گیرند، معلوم می شود این گونه جهاد کاملاً پذیرفته و قابل قبول است.

توجه به این نکته در رابطه با فلسفه جهاد نیز لازم است که هدف از جهاد اسلامی، دفاع از حقوق مظلومان است: «وما لکم لا تقاتلون فی سبیل الله و المستضعفین من الرجال و النساء والولدان الّذین یقولون ربّنا اخرجنا من هذه القریه الظّالم اهلها» (نساء: ۷۵)؛ چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکانی که به دست ستم گران تضعیف شده اند، پیکار نمی کنید؛ همان افرادی که می گویند: پروردگارا، ما را از این شهر که مردم آن ستم گرند بیرون ببر؟

ج. مجازات ها

مجازات ها در اسلام به عنوان عواملی که فرهنگ خشونت زایی در خود دارند، معرفی شده اند. مجازات های شرعی شامل رجم، قطع دست سارق، شلاق زدن و قصاص می باشند. این موارد از شاخص ترین مصادیق حدود و تعزیرات اسلامی هستند که به عنوان موارد خشن در اسلام مطرح شده اند.(۴۷) پرداختن به این موضوع در دو بعد بین المللی و فقهی، می تواند به شکل خوبی، جوانب بحث را مدّنظر قرار دهد. در این باره، عناوین دیگری مثل، مجازات های غیرانسانی، رفتار تحقیرآمیز، مجازات های تحقیرآمیز و شکنجه نیزمطرح شده است که با بررسی موضوع خشونت، می توان به آن عناوین نیز پاسخ داد.

این موضوع در گزارش کالیندوپل نیز منعکس شده است. در قطع نامه ۲۰۲/۴۹ مجمع عمومی سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی ایران در مورد حقوق بشر، شاهد این اظهارنظرها هستیم. در این گزارش، از بالا بودن تعداد اعدام ها، وجود شکنجه ها و رفتار یا مجازات خشن غیرانسانی سخن به میان آمده است. جدای از موضوع اعدام، که حجم زیادی از گزارش را به خود اختصاص داده، وجود مجازات های بدنی مانند قطع دست، رجم و شلاق زدن نیز مطرح شده است و کمیته حقوق بشر اعمال این نوع مجازات های سخت بدنی را اگرچه به حکم دادگاه به عنوان مجازات جرم ارتکابی پس از رسیدگی و ثبوت آن باشد، از نوع «شکنجه» دانسته و آن را عملی غیرانسانی و ناقض حقوق بشر تلقّی کرده است. این مجازات ها را برخلاف حیثیت و کرامت ذاتی انسان دانسته است که موجب تحقیر و پستی او می شوند.(۴۸)پیش از پرداختن به موضوع خشونت، به این سؤال پاسخ دهیم که آیا هر نوع مجازاتی با کرامت انسانی مغایر است؟ می توان گفت: هر انسانی از کرامت ذاتی برخوردار است و او خودمسؤول حفظ کرامت خوداست وبدین روی، نباید به حقوق دیگران تجاوز کند. حال اگر به وظیفه خود عمل نکرد و همانند حیوانی، حقوق دیگران را پای مال کرد، آیا مجازات جرم او با کرامتش تنافی دارد؟ او خود کرامت خویش راحفظ نکرده و این مجازات نیز نتیجه عملی است که دو اثر داشته است: تجاوز به حقوق دیگران و از بین بردن کرامت خویش.

در قرآن کریم، تعابیری وجود دارد که مَثَل این افراد را همانند حیوانات قرار داده که تنها با زدن و بستن آن ها، می توان از اجحاف های آنان در امان ماند(۴۹) و اصولاً شلاق و سایر مجازات ها نیز برای همین افراد وضع شده اند.

براساس همین اندیشه، افرادی مثل عبدالقادر عوده معتقد شده اند که مجازات تازیانه در مورد کسی که خود حرمت انسانی خویش را رعایت نکرده است، موجب کسر شرافت او نمی گردد.(۵۰)

البته در رابطه با میزان و موارد شلاق، بخصوص در باب تعزیرات، برخی تأمّلات صورت گرفته، ولی اصل آن قابل انکار نیست و منافی با کرامت انسانی نیز نمی باشد.

ناگفته نماند تبدیل شلاق به زندان هیچ اثری در کرامت انسانی ندارد. به همان اندازه که شلاق بر کرامت او اثر می گذارد، زندان نیز می تواند اثر داشته باشد، حال چرا از یکی به دیگری پناه ببریم؟

ارائه هرنوع پاسخ به سؤال اصلی بحث یعنی حقوق جزایی اسلام بدون شناخت فلسفه این احکام امکان پذیر نیست. در تمام نظام های دنیا، اعم از نظام رومی ژرمنی، نظام کامن لا، نظام عرفی و نظام مذهبی، اهدفی برای مقررّات جزایی تبیین شده است. طبیعتا این نظام ها نیز از این قاعده مستثنا نیستند. اصلاح مجرم، اصلاح اجتماع، تشفّی خاطر، احقاق حق و پیش گیری از جمله این اهداف می باشند. شاید از بین موارد مزبور، تشفّی و تسلّی خاطر ستم دیده مهم ترین آن ها باشد، به گونه ای که اگر ستم دیده از طریق قانونی نتواند به حق خود برسد، امکان دست یازیدن به راه های غیرقانونی وجود دارد.

همان گونه که گفته شد، شارع مقدس هیچ حکمی را بدون مصلحت و حکمت مطرح نکرده است. نکته مهم آن است که عواطف و احساسات افراد در شناخت این مصالح سایه نیفکنند و اهداف مهم و طولانی مدت رافدای برخی مصلحت سنجی های موقتی نکنند. بدین روی، در آیات قرآن، بخصوص در زمینه جزایی سخن از «اولی الالباب» به میان آمده است و نه عواطف و احساسات.

تفسیر و تبیین هر فلسفه ای باید براساس مصالح فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی صورت پذیرد؛ امری که فقط شارع می تواند به آن جامه عمل بپوشاند. این احکام در یک نگاه می توانند خشن باشند، ولی در نگاه دیگر، عین رحمت الهی هستند؛ همانند پدری که بر فرزند خویش خشم می کند، چون او را دوست دارد و به آینده او علاقه مند است؛ اگر خلافی را انجام دهد، ناراحت است و گاهی نیز رفتاری تند از او سر می زند و حال آن که چه بسا رفتاری نابهنجارتر را از دیگران ببیند و آن چنان ناراحت نشود. این نحوه برخورد ناشی از علاقه به فرزند و عدم توجه به دیگران است. آنچه باید مدّنظر داشت، این است که علاقه باید به صورت حقیقی باشد و نه کاذب و سطحی؛یعنی احساسی که عقل بر آن حکومت کند. بدین روی، قرآن کریم در مورد اجرای حدود بر زن و مرد زانی تصریح می کند که «لا تأخذکم بهما رأفه فی دین الله» (نور: ۲)؛ زیرا جای ترحّم نیست. آن جا که این جرم در خلوت صورت پذیرد و بازتاب اجتماعی نداشته باشد، اسلام موضوع را به قیامت واگذار کرده است، ولی آن جا که بازتاب اجتماعی داشته باشد، برخی حدود و تعزیرات براساس اهدافی با رعایت شرایطی وضع کرده است؛ زیرا در اثر گناه یک فرد و اشاعه آن در جامعه، اجتماع یک قدم به پرتگاه نزدیک تر می شود؛ همانند ویروسی که کسی وارد شبکه رایانه ای کند و موجب خسارت های زیادی شود. در این جا، قانون گذار به سبب مهر و عاطفه که

نسبت به اجتماع دارد، باید وارد عمل شود و مجازات های متناسب با آن جرم اعمال کند. کوتاهی و تسامح در این موارد، ضربه های جبران ناپذیری بر پیکره اجتماع وارد می کند.

اسلام از آن جا که دین جامعی است و همه جوانب قضایا را مدنظر قرار داده است، برای اصلاح و تأدیب مجرم، پندگیری جامعه و مهم تر از همه، هدایت انسان ها به سوی کمال نهایی خودشان و از بین بردن موانع تحقق کمالات وجودی آن ها، صلاح جامعه را بر فرد مقدّم کرده است. عدم مجازات خاطی موجب جرأت پیدا کردن او شده و با تحقق گناه در جامعه، میل به کارهای خوب کاهش می یابد و در مقابل، رغبت به گناهان افزایش پیدا می کند.(۵۱)ممکن است این اشکال مطرح شود که وجود مقرّرات جزایی مورد پذیرش است، ولی این گونه مقررّات، که به نظر بعضی ها، خشن و غیرانسانی هستند، آیا امکان نداشت خداوند قوانین مشابهی که با کرامت انسانی نیز در تعارض نباشند، وضع کند؟

در پاسخ این سؤال، می توان گفت:

۱.هربدیل دیگری خودمی تواندموردسؤال واقع شودومعلوم نبودتبعات آن ها کم تر از آنچه اکنون وجود دارد باشد. زندان و یا جریمه که به عنوان بدیل معرفی می شوند، می توانند عوارض بدتری برای جامعه فراهم کنند.

۲.احکام جزایی اسلام صرفامنشأقراردادی ندارد، بلکه ناشی از برخی مصالح واقعی است و تبدیل کردن آن ها با این نظر تطابق دارد که آن ها را صرفا قراردادی بدانیم.

۳. این احکام به عنوان «اولیه» وضع شده اندوآن جا که مصلحت چیز دیگری اقتضا کند، احکام ثانویه جایگزین آن ها می شود.

۴. در بعضی از این مجازات ها، اثرات چشم گیری است که در هیچ نوع آن یافت نمی شود. اگر مجازات دزد در جای خود صورت پذیرد و مثلاً اگر دزد مطمئن شود که در صورت ارتکاب سرقت، انگشتان او برای همیشه قطع می گردد و تا آخر عمر، داغ این جنایت بر بدن او هست و در جامعه نیز معروف خواهد شد، هرگز به سراغ این عمل ناپسند نمی رود. حال آیا مجازات بدیلی که این نقش تربیتی و سازنده را داشته باشد، می توان پیدا کرد؟

اکنون به سؤال اولیه بازمی گردیم و با مرور درباره واژه «خشونت»، درمی یابیم که هیچ یک از واژه های «خشن» و «غیر انسانی» در احکام جزایی اسلام قابل انطباق نیستند. اگر شکنجه از مصادیق خشونت باشد و اگر شکنجه تنها در مواردی صدق می کند که خودسرانه باشد، می توان پذیرفت که خشونت نیز این گونه است؛ چرا که محدوده یک عنوان کلی از طریق ویژگی های مصداق آن قابل فهم است. در «واژه فرهنگ»، بخصوص، «فرهنگ معنوی»، آمد که مراد، دستاوردهای جامعه در تمام زمینه هاست. نگاهی به شریعت اسلامی و سابقه درخشان آن بیان گر آن است که آنچه از گذشته به ما ارث رسیده، روح مدارا، عطوفت، رأفت و رحمت الهی است. از کسانی که قطع دست را خشونت می نامند، باید پرسید: ملاک خشونت چیست؟ دزدی ضرر به جامعه است و می تواند قتل هایی نیز در پی داشته باشد. در این جا، باید دید چه مجازاتی قادر است که نفش آخرین دارو را ایفا کند. تجربه نشان داده است که حدود الهی این نقش را دارند. بریدن انگشتان یک سارق خشونت نیست،بلکه جلوگیری ازخشونت است؛ جلوگیری از یک سلسله خشونت های صد درصد سخت تر و بدتر است.(۵۲)

د. جزیه

از جمله مواردی که به عنوان بستر خشونت سازی مطرح شده اند، «جزیه» در اسلام است. البته این موضوع در طول مسأله جهاد ابتدایی و یا دفاعی می باشد، اما به سبب اهمیتی که جامعه بین المللی به موضوع حقوق اقلیت ها می دهد و خواهان آن است که این قلیّت ها حقوقی یکسان و برابر با شهروندان هر دولت داشته باشند و از آن جا که جزیه نوعی تبعیض محسوب می شود، گفتار ویژه ای به خود اختصاص داده است. برای پاسخ به این شبهه، مقدّمه ای لازم است: یکی از امتیازات اسلام، اعمال تساهل و تسامح نسبت به اهل کتاب است، در صورتی که جنگ با مسلمانان نداشته باشند؛ با آن ها قرارداد منعقد کرده و حمایت از جان و مال آن ها را پذیرفته است. در تاریخ صدر اسلام از این نمونه ها زیاد سراغ داریم. در مقابل چنین برخوردی از طرف دولت اسلامی، وظیفه ای نیز بر دوش اهل کتاب نهاده شده است؛ به تعبیر دیگر، نوعی تعهد متقابل بین مسلمانان و اهل کتاب می باشد.

از سوی دیگر، هزینه های دولت اسلامی توسط خود مردم تأمین می گردد. این موضوع در همان اوایل صدر اسلام هم نمود داشت. اهل کتاب، که از منافع زندگی کردن در زیر چتر حمایتی دولت اسلامی استفاده می کردند، وظیفه داشتند از حکومت اسلامی دفاع کنند. چنین رابطه متقابلی را نمی توان با عناوینی همچون رفتار غیرانسانی، تحقیرکننده، خشن و تبعیض آمیز مقایسه کرد. مسلمانان نیز چنین وظیفه ای دارند. همان گونه که اهل کتاب جزیه پرداخت می کردند، مسلمانان خمس و زکات به دولت اسلامی پرداخت می کنند و هزینه های دولت اسلامی را تأمین می نمایند. به همین دلیل است که فقهای اسلامی فرموده اند: جزیه اندازه ثابتی ندارد. هر سال براساس مصالح و توافق طرفین، مبلغ آن از طرف مقامات دولتی تعیین می شود. دولت اسلامی حق دارد جزیه را به طور سرانه وضع کند. به این معنا که هر مرد بالغ و سالم هر سال مبلغ معیّنی جزیه بدهد. جزینه تنها بر مردها با وصف عاقل و بالغ بودن تعلّق می گیرد و زن ها، کودکان، ناتوانان و دیوانگان مشمول پرداخت جزیه ای نمی باشند.(۵۳)ابن رشد الحفید القرطبی جزیه را وسیع تر تلقّی کرده و آن را به سه گونه تقسیم نموده است:

۱. جزیه عنویه: جزیه ای است که امام مسلمانان از اهل کتاب براساس عقد ذمّه اخذ می کند.

۲. جزیه صلحیه: جزیه ای است که کفّار به دولت اسلامی می پردازند تا مورد تعرّض قرار نگیرند.

۳. جزیه عشریه: جزیه ای که امام مسلمانان از مال التجاره کفّار غیر ذمّی دریافت می کند.(۵۴)پرداختن به یک سؤال در این رابطه لازم است: آیا نحوه وصول جزیه رفتاری تحقیرآمیز تلقّی نمی شود؟ در قرآن می خوانیم: «حتی یعطوا الجزیه عن ید و هم صاغرون» (توبه: ۲۱) درباره معنای این آیه، بحث های متعددی صورت پذیرفته که مهم ترین آن ها مربوط به معانی لغوی کلمه «ید» و «صاغرون» است.

علّامه طباطبایی در این باره می فرماید: کلام راغب در مورد جزیه، که می فرماید: «هم ذمّه ایشان را حفظ می کند و هم خونشان را محترم می شمارد و هم به مصرف اداره ایشان می رسد»، مورد اعتماد است.

ایشان از قول راغب نقل می کند: «صاغر» از اسماء متضادی است که ممکن است به یک چیز ولی به دو اعتبار اطلاق شود؛ زیرا ممکن است چیزی نسبت به امری کوچک باشد و نسبت به امر دیگری بزرگ. این کلمه اگر به کسر صاد و فتح غین خوانده شود، به معنای صغیر و کوچک است و اگر به فتح صاد و غین خوانده شود، به معنای ذلّت خواهد بود. و کلمه «صاغر» به کسی اطلاق می شود که تن به تسلیم داده باشد و قرآن آن را درباره آن دسته از اهل کتاب که راضی به دادن جزیه شده اند، استعمال کرده، می فرماید:«حتی یعطوا…»منظور خضوعشان در برابر سنّت اسلامی و تسلیم آن ها در برابر حکومت عادله جامعه اسلامی است.

پس آیه شریفه ظهور دارد در این که منظور از صغار ایشان معنای مذکور است، نه این که مسلمانان و یا زمام داران اسلام به آنان توهین و بی احترامی نموده، یا آن ها را مسخره کنند؛ زیرا این معنا با وقار اسلامی سازگار نیست، هرچند بعضی از مفسران آیه را طور دیگری معنا کرده اند.(۵۵)کلمه«ید»نیزبه دومعنااستعمال شده است:

۱. به معنای «دست آدمی» است که در این صورت، معنای آیه این گونه می شود: تا آن که جزیه را به دست خود بدهند. ۲. به معنای «قدرت و نعمت»، تا آن که جزیه راازترس قدرت شما اعطا کند.

با روشن شدن مفردات آیه، به نظر می رسد جواب سؤال مزبور نیز روشن شده باشد. در مجموع، روشن شد که جزیه نوعی مالیات دادن به دولت اسلامی است و نه چیزی دیگر.

۶. نمودهای دیگر رحمت الهی در باب مجازات ها

الف. قاعده «دفع حدود با شبهه»: از جمله قواعدی است که بیان گر اوج رحمت الهی و گذشت او نسبت به افراد خاطی در این دنیا می باشد. قاضی تنها در صورتی می تواند حدود را جاری سازد که هیچ نوع احتمال خلافی در بین نباشد. بنابراین، هرگاه متهم ادعای جهل و فراموشی کند، چنانچه از نظر عقلا و عرف جامعه اسلامی این ادعا موجّه باشد، حکم الهی درباره او جاری نخواهد شد. تحقق هرگونه شبهه موجّهی مانع از اجرای حدود است. این قاعده که کاربرد فقهی زیادی در زمینه مجازات ها دارد، نمایان گر لطف الهی نیز هست. شارع می توانست به گونه دیگری قانون گذاری کند، ولی این گونه جعل قانون معنای خاصی دارد و جواب مناسبی است برای کسانی که اسلام را به خشونت سازی متهم می کنند.

ب.احرازشرایط حدود:اجرای هرحدّی منوط به تحقق شروط آن است. برای مثال، خداوند برای اجرای حدّ سرقت بیش از بیست شرط قرار داده و رعایت تمام جوانب کار را نموده است؛ مثلاً، سارق نباید از روی اضطرار و یا در سال قحطی دست به این اقدام زده باشد. فقدان این شرط مانع از اجرای حد خواهد بود. در مسأله زنا نیز شهادت چهار مرد عادل جزو شرایطی است که گویا تعلیق به محال شده است. معنای این شرط آن است که خاطی کاملاً پرده دری کرده و تمام حجاب ها را از بین برده باشد. در مورد قصاص هم هرچند آن را مایه حیات دانسته (بقره: ۱۷۹)، ولی در عین حال، گذشت را تشویق کرده است. با مراجعه به کتب فقهی و ملاحظه شروط هریک از حدود، می توان دریافت که خداوند اجرای این مجازات ها را به عنوان آخرین راه پذیرفته است.

ج. پذیرش توبه: نقش توبه در سقوط حدود شاهد دیگری از رحمت الهی است. «توبه» به عنوان عملی که در ضمیر شخص می تواند تحقق یابد و برخی نمودهای بیرونی نیز داشته باشد، بهترین وسیله برای سقوط مجازات های الهی است.

با این همه، به نظر می رسد منشأ این نوع اعتراضات، مسائل سیاسی باشند. استفاده ابزاری از این مباحث برای مسائل سیاسی زمینه طرح برخی اشکالات را فراهم کرده است. این مسأله، در زمینه حقوق بشر، کاملاً مشهود است.(۵۶) اگر عوامل خارجی همچون مسائل سیاسی خود را از صبغه شبهات کلامی و فقهی خارج سازند، معلوم خواهد شد که مسأله گونه دیگری دارد.

از آنچه مطرح شد، پاسخ ادعای کالیندوپل نیز روشن می شود که احکام جزایی اسلام را تحت عنوان شکنجه قرار داده است. در تعریف «شکنجه» و حتی سایر عناوین ذی ربط مطرح گردید که این ها ناظر به اعمال غیرقانونی هستند. هرچند می دانیم توافقی بین المللی در زمینه تعریف این مفاهیم وجود ندارد، اما چنان هم نیست که نتوان تعریف نسبتا جامعی از این واژه ها ارائه کرد. در فرهنگ علوم سیاسی، واژه «torture»(۵۷) در مواردی به کار رفته است که هدف آن، اقرار گرفتن از افراد، بخصوص زندانیان سیاسی، باشد و یا محاکمه هایی که نسبت به پی روان ادیان گوناگون به عمل می آید. این واژه با این ویژگی ها هیچ ارتباطی با مجازات های اسلامی ندارد.

مفسّران اسلامی نیز در پاسخ به این سؤال، بیانات گوناگونی دارند؛ هر کدام از زاویه خاصی به موضوع پرداخته اند که اشاره به برخی از آن ها لازم می نماید:

الف) دین اسلام دین رحمت و رأفت است، اما این رأفت نسبت به شخصی که حدود الهی را زیرپا می گذارد خلاف رأفت است. اقدام خاطی به کرامت مؤمنان لطمه وارد می کند. اجرای رأفت در مورد این شخص نوعی اعمال قسوت است. اجرای مجازات درباره او باعث نجات از عذاب اخروی است و این عین رحمت می باشد. براساس قانون کلی الهی، هیچ رحمتی بدون زحمت حاصل نمی شود و رسیدن به آخرت نیازمند تعمّل این زحمت می باشد.(۵۸)ب) این حدود برای ایجاد نوعی طهارت و پاکیزگی معنوی در جامعه، تحقق عفاف و پاک دامنی و در نهایت، نوعی تکریم به زن و مرد می باشد؛ چرا که بدون اجرای این حدود چنین اهدافی عملی نمی شود.(۵۹)ج) اسلام برای عقوبت نقش مهمی قایل است. امر خلاف نباید بدون سزا بماند. اما این نوع معالجه از طریق خارج و یا اعمال مجازات های خفیف حاصل نمی شود، بلکه تنها از طریق خود شخص و اعمال آثار عمیق در جسم و روح امکان پذیر است، به طوری که مجازات، هم باید با جرم تناسب داشته باشد و هم مانع خوبی باشد. اعمال این نوع مجازات ها بهترین راه برای جلوگیری از تکرار جرم در آینده است.(۶۰)د) چنین برداشتی از اسلام نوعی تنگ نظری و تک بعدی اندیشیدن است. اگر ابعاد گوناگون مجازات را در نظر بگیریم، این گونه قضاوت نخواهیم کرد:

۱. این نوع مجازات ها به گونه ای هستند که بدون آن ها اجتماع و حیات انسانی با مشکل جدّی مواجه خواهد شد. سنگ بنای تمام اجتماعات بشری بدون وجود این مجازات ها بر جای نمی نشیند و تعجب است که بر دزد و راهزن باید ترحّم کرد، اما بر مظلومان این نوع جنایت نه!

۲. شارع مقدّس پس از آن که عوامل به وجودآورنده آن ها را از بین برده، این مجازات ها را جعل کرده است؛ ابتدا به توزیع عادلانه ثروت، رسیدگی به فقرا و رفع تنگدستی پرداخته و سپس بر دزد چنین حکمی را وضع کرده است.

۳. در اسلام، حدود الهی به خاطر شبهه ساقط می شوند. پس اجرای حدود کاشف از تجاهر شخص و اخلال در نظم عمومی است.

۴. هرکس برای آن که درد والمی را به دیگران وارد کرده است، باید خود نیز متحمل عذاب شود. و عذاب روحی کم تر از عذاب جسمی نیست. عقوبت زندان، که در ازای این مجازات ها مطرح می شود، از آن جا که با آزادی انسان (از بعد اجتماعی) تنافی دارد، موجب عواقب روحی می شود و دست کمی از مجازات جسمی ندارد. با در نظر گرفتن تمام این موارد، آن گاه باید به قضاوت نشست که آیا احکام اسلامی خشن هستند یا خیر؟(۶۱)

۷. خشونت و رفتار غیرانسانی و ظالمانه از منظر کنوانسیون های بین المللی

هرچند این واژه ها در اسناد متعددی به کار رفته، اما به طور مشخص، یک کنوانسیون توسط مجمع عمومی سازمان ملل بدین امر اختصاص یافته است: کنوانسیون «ضد شکنجه و رفتار یا مجازات خشن و غیرانسانی و یا تحقیرکننده»، که در تاریخ ۱۰ دسامبر ۱۹۸۴ براساس قطع نامه ۴۶/۳۹ به تصویب دولت های عضو سازمان ملل رسید. این کنوانسیون تا ۴ فوریه ۱۹۸۵ برای امضا مفتوح بود و در ۲۶ ژوئن ۱۹۸۷ کنوانسیون لازم الاجرا گردید.(۶۲)کنوانسیون مزبور مشتمل بر سه قسمت است: مقرّرات و قوانین ماهوی، مقرّرات نظارتی و قوانین شکلی. وجود رفتارهای غیرانسانی و خشن و همین طور مجازات های طاقت فرسا همچون بستن پاهای زندانیان با غل و زنجیر از یک طرف، و وجود فشار افکار عمومی در ارتباط با محکومیت این اعمال، مجامع بین المللی را بر آن داشت تا تصمیم جدّی در این باره اتخاذ کنند. این نوع رفتار، که خاستگاه های متفاوتی داشت و عوامل گوناگونی در پیدایش آن ها شکل داشت، هم در غرب رایج بودند و هم در شرق. هرچند در اسناد قبلی مثل «اعلامیه جهانی حقوق بشر»، «میثاق حقوق مدنی و سیاسی» اشاره هایی به ممنوعیت این اعمال گردیده بود، اما کافی نبودن آن ها در ملزم ساختن دولت ها به اجرای این قوانین و ضرورت قوانین کارامدتری در این باره، ضرورت تصویب این کنوانسیون را از طرف مجامع بین المللی، همچون سازمان ملل قطعی می نمود.

با کمی دقت در زمینه های پیدایش و تحقق این کنوانسیون، می توان به این واقعیت رسید که اصولاً رفتارهای خشن ویژگی های خاص دارند. برای مثال، آسیب های جسمانی ناشی از نژادپرستی و یا شکنجه های خشن برای اقرار گرفتن از متهمان، که در گذشته بیش تر وجود داشت، از این موارد محسوب می شوند. فقدان تعریف روشن در خود کنوانسیون از عناوین مذکور شاهد دیگری برای عدم اتفاق نظر می باشد.(۶۳)براساس ماده ۱ کنوانسیون، «شکنجه» عبارت است از: هر عمل عمدی که بر اثر آن درد یا رنج شدید جسمی یا روحی علیه شخص به منظور کسب اطلاعات یا گرفتن اقرار از او یا از شخص ثالث اعمال شود، همچنین تنبیه کردن کسی به سبب عملی که او یا شخص ثالثی انجام داده است یا احتمال دارد انجام دهد، یا تهدید و یا اجبار او یا شخص ثالث، و تنبیه شخص به هر دلیلی بر مبنای تبعیض از هر نوع آن، شکنجه تلقی می شود. در ذیل همین بند آمده است: رنج و دردی که به طور ذاتی یا تبعی لازمه مجازات های قانونی است، شکنجه محسوب نمی شود. در بند ۲ ماده ۲ تصریح می کند که هیچ انحرافی و یا استثنایی برای اعمال شکنجه وجود ندارد.

در ماده ۸ تکالیفی برای دولت ها در رفع هر نوع مجازات خشن مقرّر کرده است. دو نکته مهم در ماده ۱۴ و ۱۵ مطرح شده است:

الف. جبران خسارت قربانی شکنجه که براساس ماده۱۴قربانی حق گرفتن خسارت دارد. ب. بر طبق ماده ۱۵ اقرار ناشی از شکنجه هیچ اثر قانونی ندارد.

کنوانسیون هیچ تعریف روشنی از واژه «other cruel» (سایر اعمال بی رحمانه) ارائه نکرده است(۶۴) فقدان تعریف روشن از این عناوین اختلافاتی بین دولت ها به وجود آورده است. یکی از سؤالاتی که از همان ابتدای طرح کنوانسیون مطرح بود، این است که آیا مجازات های بدنی به حکم قانون مشمول مقرّرات این کنوانسیون می باشند یا خیر؟ آیا دولت های عضو وظیفه دارند براساس این کنوانسیون، مجازات های بدنی موجود در قوانین کیفری خود را حذف کنند؟ و آیا آن ها در آینده نباید این گونه مقرّرات را وضع کنند؟ روشن است که طرح این سؤالات ناشی از نوعی ابهام گویی در خود کنوانسیون بود. به نظر می رسد این ابهام نیز عمدی بوده است؛ چرا که اگر به طور واضح و شفّاف این عناوین تعریف می شدند، شاید اصلاً کنوانسیون به تصویب نمی رسید. برای برداشتن قدم اول و یا دست کم، جلوگیری از بعضی مقرّرات غیرقابل قبول در زمینه خشونت و شکنجه این ابهام گویی لازم بود.

در کنوانسیون مذکور، عبارت، «هرنوع مجازات یا رفتار خشن، غیرانسانی و تحقیرکننده» به کار رفته است که علاوه بر کلمه «شکنجه» کلمه «مجازات»(۶۵) را نیز در بردارد. ماده ۱۶ کنوانسیون می گوید:

دولت های عضو کنوانسیون متعهدند در قلمرو خود، همچنین از اعمال دیگری از نوع مجازات خشن، غیرانسانی یا تحقیرکننده، که مشمول تعریف ماده یک نیست، جلوگیری کنند.

این تعریف گسترده از مجازات موجب طرح سؤالات مزبور شد. این احتمال مطرح است که شاید ماده ۱۶ ذیل ماده یک را فسخ ضمنی کرده باشد. در مقابل چنین احتمالی، مسأله لغویت فسخ دریک قانون ویک سند مطرح است. به نظر می رسد، برای حل این معضل، بهتر است از قراین خارجی استفاده کرد؛ چرا که خود کنوانسیون به طور قاطع نمی تواند موضوع را روشن کند. بدین روی، نظریات حقوق دانان و برداشت مجمع عمومی سازمان ملل مدنظر است:

در تعریف «مجازات»، گفته شده است: هر نوع جریمه، مجازات یا حبس که بر شخص توسط مقامات صلاحیت دار و طبق رأی دادگاه به خاطربعضی ازجرایم یا خلاف ها که به وسیله او انجام گرفته و یا به خاطر قصور و کوتاهی کردن در انجام وظیفه قانونی تحمیل می شود.مجازات نوعی محرومیت از مال و بعضی حقوق است، اما این تعریف شامل مجازات های حقوقی(۶۶) که با منافع شخصی یک فرد در ارتباط است، همانند محرومیت از یک منفعت، نمی شود.(۶۷)ابتدا مجازات می تواند به صورت غیرمتعارف(۶۸) نیز صورت گیرد.(۶۹) این برداشت از شکنجه و مجازات دایره وسیعی را شامل می شود. به کارگیری لفظ مجازات خشن نیز در همین زمینه، معنا پیدا می کند و در نتیجه، با ماده ۱۶ نیز هماهنگ خواهد شد. مجمع عمومی در قطع نامه ۲۸۵۸ مصوب ۱۹۷۱ توجه دولت ها را به اجرای کامل مقرّرات مربوط به حداقل استاندارد در رفتار با زندانیان و گنجانیدن این مقرّرات در قوانین داخلی خود جلب کرد. جدیدترین قطع نامه کمیسیون حقوق بشر نیز مجازات بدنی را در ردیف شکنجه قرار داد. بند ۹ قطع نامه شماره ۳۷/۱۹۹۷ (۱۹۹۷) به دولت ها خاطرنشان ساخت که مجازات بدنی می تواند برابر با مجازات ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرکننده یا حتی شکنجه باشد.(۷۰)با توجه به مجموع قوانین و شواهد می توان گفت:

الف. مجازات های خشن و غیرانسانی در ردیف ممنوعیت شکنجه می باشند.

ب. ازدولت هاحذف چنین مجازات هایی متوقّع می باشد.

ج. مجازات های بدنی اگرچه به حکم قانون باشند، خشن و تحقیر کننده اند.

با همه این قراین، هنوز این سؤال مطرح است که در این صورت، آیا باید قایل به فسخ ضمنی ذیل بند ۱ کنوانسیون ممنوعیت شکنجه شد و یا این که تفسیر خاصی برای آن ارائه کرد، و یا به شکل بهتری بین تمام مواد و اظهارنظرها را جمع نمود؟

به نظر می رسد بهترین راه، جمع کردن بین موارد مختلف است؛ بدین صورت که ذیل بند ۱ ناظر به مواردی است که درد و ناراحتی لازمه ذاتی مجازات قانونی باشد و در غیر موارد قانونی، هر نوع درد و آسیبی مشمول ممنوعیت کنوانسیون است.در غیر این صورت، باید معتقد به فسخ ضمنی ذیل ماده یک بشویم که هیچ دلیل قانع کننده ای برای آن وجودندارد؛علاوه براین که خلاف عرف می باشد.

خلاصه مطلب:

۱. براساس کنوانسیون ممنوعیت شکنجه، هر نوع مجازاتی می تواند رفتار خشن و غیرانسانی باشد. اما اعمال مجازات های قانونی از شمول کنوانسیون خارج است. قانون همان گونه که می تواند منشأ بشری داشته باشد، می تواند منشأ الهی داشته باشد و به هر حال، تا زمانی که به عنوان قانون لازم الاجرا شناخته می شود، باید بدان عمل کرد.

۳. هرنوع قضاوتی در مورد مجازات های اسلامی بدون شناخت هدف، انگیزه، نوع ارتباط جرم و مجازات و نحوه نگرش شارع به مجازات امکان پذیر نخواهد بود.

۴. خداوند بهترین و آخرین عامل بازدارنده در مورد افراد خاطی را مدّنظر قرار داده و سعی کرده است آن گونه قانون گذاری کند که در راستای اهداف خلقت و تأمین کننده همه آن اهداف باشد.

۵. شارع مقدس هیچ مجازاتی را به عنوان عامل تحقیرکننده و یا ظالمانه در نظر نگرفته، بلکه همه قوانین آن مظهر عطوفت و رحمت او نسبت به جامعه و حتی نسبت به فرد خاطی است.

نتیجه سخن

نوشتار حاضر در پی ارائه پاسخی منطقی در حد توان خود به این سؤال بود که آیا بستر فرهنگ اسلام ایجاد خشونت می کند؟ آیا احکام جزایی و سایر مقرّرات فقهی خشونت سازند؟ و آیا در مقایسه اسلام با مسیحیت، فقدان هر نوع خشونتی در دین مسیح علیه السلام امتیاز محسوب می شود؟

برای پاسخ به این سؤال، در ابتدا به تعریف واژگان پرداخته شد. از تعاریف مذکور، این نکته معلوم گردید که این کلمات، حتی در فرهنگ غربی، نیز تعریف روشنی ندارند و هیچ اتفاق نظری در ارتباط با مصادیق آن ها وجود ندارد. بنابراین، به کارگیری آن در فرهنگ اسلامی حتما باید با توجه به این نکته باشد. با توجه به قراین گوناگون گفته شد که واژه «خشونت» شامل هر نوع رفتار تند و درشت نمی شود، پس به نحو اولی، شامل رفتارهای تند ناشی از اجرای قانون نیز نمی گردد.

آن گاه به تفاوت واژه «سمحه و سهله» و «تسامح» پرداخته شد و ارتباط این واژه با کلمه «رفق و مدارا» بیان گردید. در ادامه، این سؤال مطرح شد که آیا هر نوع خشونتی بار منفی دارد؟ پاسخ این سؤال در ذیل عنوان «ارزش گذاری خشونت» مطرح گردید.

با طرح این مطالب مقدمی، سؤال اصلی بحث مطرح گردید و مواردی که به عنوان بستر خشونت سازی در اسلام مطرح شده اند که شامل مراتب بالای امر به معروف و نهی از منکر، جهاد، مجازات های اسلامی و جزیه می گردند، مورد بررسی قرار گرفتند. آنچه از مجموع مطالب مطرح شده در ذیل هر یک از این عناوین به دست می آید این است که لازمه یک دین اجتماعی وجود چنین مقرّراتی است و از آن جا که خداوند نسبت به بندگان خود محبت می ورزد و محبت رسانیدن خیر به آن ها می باشد و نه آن که مطابق میل بندگان خود عمل کند لازمه چنین محبتی جعل چنین احکامی است که می توانند در یک نگاه سطحی و غیر واقع بینانه به صفت «خشن» متصف گردند. اما با شناختن مصالح ومفاسدودرک حکمت جعل این احکام،قضاوت افراد به گونه دیگری خواهد بود. بدین سان، برخی از نمودهای رحمت الهی، که شامل توبه، قاعده «دفع حدود با شبهه» و وجود شروط مشکل اثبات و احراز جرم بازگو گردید.

البته شارع به دلایلی با شرک و بت پرستی به مخالفت برخاسته و آن را آفتی بزرگ برای سلامت جامعه تلقّی کرده و از این رو، تفاوت بارزی در رفتار و عملکرد شارع بین اهل کتاب و بت پرستان شاهد هستیم.

برای تکمیل بحث،ازمنظرکنوانسیون های بین المللی نیز به این بحث توجه شد و با طرح کنوانسیون «ممنوعیت شکنجه»، این نتیجه به دست آمد که از نظر کنوانسیون مزبور، آسیب ها و دردهای ناشی از اجرای قانون از چنین ممنوعیتی خارج هستند. آن جا که درد لازمه ذاتی یا تبعی اجرای قانون باشد، تحت این عناوین قرار نمی گیرد.

در پایان، اضافه می شود که نسبت دادن خشونت به اسلام عزیز تنها در ابعاد فکری خلاصه نمی شود. ورود جریانات سیاسی بخصوص در بعد بین المللی، مشکل را دو چندان کرده است و اگر روزی حوزه مسائل فکری از برخوردهای سیاسی تفکیک شود، روشن خواهد شد که این اوصاف منسوب به اسلام چیزی جز اتهام به کامل ترین دین الهی برای خروج آن از صحنه زندگی اجتماعی نبوده اند.

··· پی نوشت ها

۱ محمد فولادی، «جامعه مدنی، جامعه دینی، موانع وچالش ها»، مجله معرفت، ش چهارم، سال هفتم،بهار ۱۳۷۸، ص ۵۶

۲ محمدحسن قدردان، «خشونت و عقلانیت از دیدگاه شهید مطهری»، مجله معرفت، ش۳۰، سال هشتم،۱۳۷۸،ص ۶۱

۳ لیالوین، حقوق بشر، ترجمه محمدجعفر پوینده، تهران، نشر قطره، ۱۳۷۷، ص ۱۴۴

۴ حسین مهرپور، «وضعیت حقوق بشر»، مجله راهبرد، ش ۵، ۱۳۷۳، ص ۱۶

۵ محمدحسن قدردان، پیشین، ص ۶۳

۶ جمعی از نویسندگان، تساهل؛ آری یا نه، قم، نشر خرم، ۱۳۷۷، ص ۱۵۶

۷ الی ۹ محمد فولادی، پیشین، ص ۵۷

۱۰ فرهنگ علوم سیاسی، تهران، مرکز اطلاعات ومدارک علمی ایران،۱۳۷۴،ص۳۴۱

۱۱ جمعی از نویسندگان، پیشین، ص ۹۹

۱۲ محمد ارکون، «تسامح در اسلام یا دارالاسلام»، ترجمه سیدمرتضی سرویها، مجله کیان،ش ۳۸،سال هفتم،۱۳۷۶،ص ۳۲

۱۳. “Convention against torture and other cruel, Inhuman or. Degrading treatment or panishment” (1984)

۱۴و۱۵ لیالوین، پیشین، ص ۱۴۴

۱۶. Torture

۱۷ فرهنگ علوم سیاسی، ص ۳۴۱

۱۸ بهمن آقایی، فرهنگ حقوق بشر، تهران، گنج دانش، ۱۳۷۶، ص ۷۴

۱۹ «ولو کنت فظّا غلیظ القلب لا نفضّوا من حولک» (آل عمران: ۱۵۹)؛ اگر خشن و سنگ دل بودی، حتما از دور تو پراکنده می شدند./سیدعلی اکبرقرشی،قاموس قرآن، ج ۷۵، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ص ۱۱۴

۲۰ حسین مهرپور، نظام بین المللی حقوق بشر، تهران، اطلاعات،۱۳۷۷،ص۱۰۰

۲۱ محمدتقی مصباح،پرسش هاو پاسخ ها، قم، مؤسسه امام خمینی قدس سره ، ج ۳، ص ۳۳

۲۲ فرهنگ علوم سیاسی، پیشین، ص ۳۴۱. اگرچه این ویژگی ها به عینه در این فرهنگ نیامده، ولی از مقایسه واژه «تسامح» با این واژه،می توان برخی مشابهت هارابه دست آورد.

۲۳ جمعی ازنویسندگان، پیشین، ص ۱۸۹

۲۴ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعه،ج۱۵، باب ۲۷ از ابواب «رفق و مدارا»، ص ۲۷۱

۲۵. Culture

۲۶ (حج: ۷۸)

۲۷ نور: ۲

۲۸ مستدرک الوسائل، ج ۱۲، ص ۴۸

۲۹ «لا ینهاکم الله عن الّذین لم یقاتلونکم فی الدین و لم یخرجوکم من دیارکم ان تبرّوهم و تقسطوا الیهم انّ اللّه یحبّ المقسطین» (ممتحنه: ۸)؛ خدا شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت با کسانی که در دین با شما کارزار نکردند و شما را از خانه هایشان بیرون ننمودند، باز نمی دارد؛ زیراخدادادگران را دوست دارد.

۳۰ انبیا: ۱۰۷

۳۱ مرتضی مطهری، جاذبه و دافعه علی علیه السلام ، تهران، صدرا، ۱۳۶۴، ص ۲۶

۳۲ محمدتقی مصباح یزدی، فلسفه اخلاق، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۰، ص ۸۸

۳۳ مرتضی مطهری، پیشین، ص ۲۶

۳۴ ممتحنه: ۸؛ و در سوره توبه آیه ۶ می خوانیم: «و اگر یکی از مشرکان از تو پناهندگی بخواهد به او پناه ده تا سخن خدارابشنودودرآن بیندیشد،سپس اورابه محل امنش برسان،چراکه آن ها گروهی ناآگاهند.»

۳۵ فتح: ۲

۳۶ آل عمران: ۶۴

۳۷ عنکبوت: ۴۶

۳۸ زمر:۱۸

۳۹ تدرابرت کر، خشونت سیاسی، ترجمه عزت الله فولادوند، مجله راه نو، ش ۳، سال اول، ۱۳۷۷، ص ۱۳

۴۰مرتضی مطهری،مجموعه آثار،ج۱،ص۲۵۵

۴۱ آل عمران: ۱۱

۴۲ محمدباقر مجلسی، پیشین، ج ۹۶، ص ۱۱۸، روایت ۱۵، باب ۱۴

۴۳ امام خمینی، تحریر الوسیله، الطبعه السادسه، تهران،پیام،۱۳۶۶،ج۲،ص ۴۱۴

۴۴ محمد ابراهیمی، اسلام و حقوق بین الملل،چاپ دوم،تهران،دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، سمت، ۱۳۷۷، ص ۸

۴۵ محمدتقی مصباح، پیشین، ص ۳۹

۴۶و۴۷ محمدحسن قدردان،پیشین،ص ۶۳/ ص ۶۱

۴۸ حسین مهرپور، وضعیت حقوق بشر، پیشین، ص ۱۶

۴۹ اعراف: ۱۷۶و ۱۷۹

۵۰ عبدالقادر عوده، التشریع الجنائی فی الاسلامی، ج ۱، ص ۶۴۰

۵۱ مرتضی مطهری، سیری در نهج البلاغه، قم، مرکز مطبوعاتی دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۵۴، ص ۹۶

۵۲ ر.ک.به: مرتضی مطهری، امدادهای غیبی در زندگی بشر

۵۳ حسین مهرپور، حقوق بشر در اسناد بین المللی و موضع جمهوری اسلامی ایران، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۴، ص ۱۱۹

۵۴ تفصیل این مطلب رامی توان درکتاب حقوق اقلیّت ها،نوشته عباسعلی عمید زنجانی ملاحظه کرد.

۵۵ جعفر سبحانی، مبانی حکومت اسلامی،قم،موسسه سیدالشهدا،۱۳۷۰،ص ۲۰

۵۶ محمدحسین طباطبایی، المیزان، قم، انتشارات اسلامی، ج ۹، ص ۳۲۲

۵۷ فرهنگ علوم سیاسی،پیشین،ص ۳۴۱

۵۸ محمد الصادقی، الفرقان فی تفسیر القرآن،ج۱۸۱۹،بیروت،الوفاء،۱۹۸۵،ص۲۲

۵۹ الوهبه الزحیلی، التفسیر المنیر، ج ۱۷، ص ۱۲۹

۶۰ محمدحسین فضل الله، تفسیر من وحی القرآن، الطبعه الثانیه، بیروت، دارالملاک، ۱۹۹۸، ج ۱۶، ص ۲۲۱

۶۱ محمد عبدالهادی ابو ریده و دیگران، الثقافه الاسلامیه،الکویت،۱۹۸۹،ص ۲۹۴

۶۲. Liesbeth Lijhzaad, Reservation to un – Human Rights (Boston, London: 1995), p. 370

۶۳. Ibid, P. 371

۶۴. Ibid, P. 371

۶۵. punishment

۶۶. Civil Panalty

۶۷. Henry Campbll, Black, M.A, Blachs Law (West Publishing CO. 1979), 6th, P. 1234

۶۸-۶۹. Unusaual Punishment and Crual

۷۰ حسین مهرپور، نظام بین المللی حقوق بشر، پیشین، ص ۱۰۳

]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%ae%d8%b4%d9%88%d9%86%d8%aa%d8%9b-%d8%a7%d8%ad%da%a9%d8%a7%d9%85-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85%db%8c-%d9%88-%da%a9%d9%86%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%b3%db%8c%d9%88%d9%86-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a8%db%8c/feed/ 0 عوارض استمناء و پیامدهای آن https://nasim.ismc.ir/%d8%b9%d9%88%d8%a7%d8%b1%d8%b6-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a2%d9%86/ https://nasim.ismc.ir/%d8%b9%d9%88%d8%a7%d8%b1%d8%b6-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a2%d9%86/#respond Sat, 23 Aug 2025 07:14:50 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4202 عوارض استمنادریافت

عوارض استمنا و راه های درمان آن چیست؟

۱. پیامدهای جسمانی: ضعف چشم و بینایی، تحلیل رفتن قوای جسمانی، عقیم شدن و ناتوانی در تولید مثل، پیری زودرس، ضعف مفاصل، لرزش دست،  زشتی چهره و از بین رفتن طراوت صورت.

 2. پیامدهای روحی و روانی: ضعف حافظه و حواس‏پرتی، اضطراب، منزوی شدن و گوشه‏گیری، افسردگی، بی‏نشاطی و لذت نبردن از زندگی،  پرخاشگری و بداخلاقی و تندخویی، کسالت دائمی، ضعف اراده.

 3. عوارض اجتماعی: ناسازگاری خانوادگی، بی‏میل شدن به همسر و ازدواج، ناتوانی در ارتباط با جنس مخالف و همسر، بی‏غیرت شدن، احساس طرد  شدن، از بین رفتن عزت، پاکی، شرافت و جایگاه اجتماعی، دیر ازدواج کردن و لذت نبردن از زندگی مشترک.

سه. تذکرات پایانی:

۱. توجه داشته باشید که تنها رعایت تمام این امور، بدون کم و کاستی و به صورت مستمر، نتیجه‏بخش  خواهد بود. ۲. به محض گناه و ارتکاب آن، از رحمت الهی مأیوس نباشید و با توبه مجددا ره پاکی را فراگیرید و سعی کنید که تکرار نشود. ۳. در صورت امکان با کم کردن سطح توقعات و انتظارات ازدواج کنید که این بهترین راه حل است.

 4. در تمام حالات از خداوند برای حفظ پاکی استعانت بجویید.

  مطمئن باشید این مشکل قابل حل و درمان است؛ ولی مشروط به  تصمیم‏گیری قاطع و پشتکار کافی در راه انجام دستورالعمل‏های ارائه شده.

  منشأ این مشکل، یکی از نیازهای واقعی نهاده شده در وجود انسان است که باید به طور طبیعی و صحیح ارضا و تأمین  شود (یعنی ازدواج). اگر به شکل صحیح تأمین نشود، دچار خطاها و گناهان دیگری خواهد شد که عواقب سوء آن نیز  دامنگیر فرد می‏شود. بنابراین اگر امکان ازدواج برایتان فراهم است، هر چه زودتر اقدام به ازدواج کنید یا به طور موقت به  دستورالعمل‏های ارائه شده پای‏بند باشید. حداقل می توانید همسر آینده خود را انتخاب نموده و با مشورت اولیاء او را عقد نمایید و اگر فعلا عروسی میسر نیست از این راه می توانید خود را ارضا نمایید. البته بعد از این که عقد شرعی خوانده شد زن و شوهر هرگونه لذت و بهره ای می توانند از یکدیگر ببرند حتی نزدیکی هم اشکال ندارد، لکن اگر بخواهند رسوم عرفی را رعایت کنند بهتر است آن را به وقت عروسی موکول نمایند.

در پایان باید عرض کنیم که عشق و محبت شما به پاکی و پاکدامنی را ستایش کنیم و برای حفظ این روحیه و گسترش آن برای شما از خداوند متعال طلب یاری می کنیم. ولی بدانید که حفظ ایمان و ارزش های آن در چنین محیط ها و فرهنگ هایی دشوار است ولی ارزش افزون تری دارد. حفظ ارزش ها در محیط های مساعد و مناسب هنر نیست هنر آن است که در تند بادها و مشکلات و سختی ها، ارزش های اخلاقی و دینی حفظ شود بنابراین سعی شود با اعتماد به خدا و یقین به درستی راه دین و ایمان خود را حفظ نموده و همواره آن را تقویت کنید و همان طور که قرآن می فرماید کسانی که در راه خدا جهاد کنند و در راه مستقیم الهی گام بردارند خداوند راه های خاص و ویژه خودش را فرا روی او قرار می دهد و به او کمک می کند. امید است با عمل به آنچه ذکر شد بتوانید از این مشکل رهایی پیدا کنید.

 عوارض  و آسیب های جسمی استمنا

 الف. آسیب‏های جسمانی‏

 1. ضعف و تحلیلِ قوایِ جسمانی‏

 کاهش انرژی جسمانی بدن از مضرات مهم و جبران‏ناپذیر خودارضایی است. احساس خستگی عارضه طبیعی انزال است، اگر خودارضایی در شبانه روز به دفعات تکرار شود این احساس خستگی در ساعات مختلف همراه انسان است. در نتیجه به مرور زمان ضعف و بی حالی در فرد تثبیت شده و یک طبیعت ثانوی برای او ایجاد می‏کند. کاهش و تخلیه مکرر قوای جسمانی به ضعف عمومی و دائمی بدن و بالاخره به پیری زودرس می‏انجامد.

 … وقتی قلم به دست می‏گیرم زود خسته می‏شوم و قدرت نوشتن ندارم، ناچار قلم را روی زمین می‏گذارم تا وقتی که دستم کمی قدرت پیدا کند و دوباره بنویسم.   «نامه‏ای از یک جوان»

 … آن چه امروز برایم باقی مانده است (از ناحیه این عمل) جسمی نحیف و درهم شکسته است.   «نامه‏ای از یک جوان».

 … با این که ورزشکارم زانوهایم مرتب سست می‏شود.    «پسری ۱۸ ساله»

 من که دختری پر جنب و جوش و دارای چهره‏ای روشن بودم، کم کم به دختری بی حال، کم تحرک و رنگ پریده مبدل شدم.

    «دختری ۱۵ ساله، کلاس اول تجربی»

 لاغری، لرزش بدن، پژمردگی،ضعف مفاصل، تشنج، زردی و تیرگی چهره، از نشانه‏ها و عوارض ضعف جسمانی است.

 متأسفانه ضعف جسمانی به همین جا ختم نمی‏شود بلکه کل بدن را ساقط می‏کد. شخصی که مبتلا به این عمل شوم شود، رفته رفته ضعف شدید در خود احساس کرده، کمر درد او را آزار میدهد تا این که به فلج عمومی بدن مبتلا میشود.

 2. ضعف بینایی

 خود ارضای به تدریج در نور چشم و قدرت بینایی اثر می‏گذارد و آن را کاهش می‏دهد. درجات و شدت ضعف چشم بستگی به درجات و شدت خودارضایی دارد و این به حدی است که گاه به نابینایی منجر می‏شود.

 با این که اهل ورزش هستم  چشمانم خسته می‏شود و جلو چشمم تیره و تار می‏شود به حدی که سرگیجه می‏گیرم آیا این از  عوارض خودارضایی است؟   «نامه‏ای از یک پسر ۱۸ ساله»

 جوانی که هشت سال مبتلا به خودارضایی بود وقتی می‏خواست کتابی را بخواند چشم هایش سیاهی می‏رفت، حدقه‏های چشم او بیش از حد معمول گشاد و باز شده بود و در قعر چشم‏های خود درد شدید احساس می‏کرد. (به نقل از مشکلات جنسی نسل جوان).

 روزی در یکی از خیابان‏های یزد چشمم به جوانی حدوداً بیست و پنج ساله افتاد که در اثر نابینایی به همراه برادرش حرکت می‏کرد، چون با برادرش آشنا بودم جلو رفتم و سؤال کردم: چرا چنین شده است؟ گفت: او مبتلا به انحراف جنسی (خودارضایی) بوده است و دست از این کار برنداشته است تا به این روز افتاد. (همان).

 3. آسیب‏پذیری در برابر بیماری ها

 تحلیل رفتن قدرت بدن و قوای جسمانی، بستر پذیرش سایر بیماری‏ها را فراهم می‏آورد. جسمی که با خود ارشایی ضعیف شده است نمی‏تواند در مقابل میکروبها و ویروسها از خود دفاع کند. جوانی مبتلا به این عمل شوم بود، در همین حین به یکی از بیماری‏های همراه با تب دچار شد و در همان حال خودارضایی می‏کرد، در روز ششم بیماری کاملاً ضعیف شده بود و در نتیجه مرگ او را فراگرفت.

 4. آسیب دستگاه تناسلی و ناتوانی‏های جنسی و تولید مثل‏

 خودارضایی اثرات مهمی در دستگاه تناسلی از خود برجای می‏گذارد. دکتر «هوچنین سون» معتقد است که عموم ناراحتی‏های مربوط به دستگاه تناسلی از آثار خودارضایی است. بعضی ازاین اثرات عبارت اند از:

  تورم غدد وذی‏

  تورم کانال نطفه‏

  تورم قسمت پایینی و عقب کانال ادرار

  شل شدن عضلات تناسلی‏

  خروج بی اختیار منی با کوچکترین حادثه‏

  ایجاد قاعدگی نامنظم و خروج ترشحات چرکی و احساس درد هنگام قاعدگی در دختران‏

  از بین رفتن پرده بکارت‏

  ارضای ناکامل جنسی و از دست دادن لذت مقاربت بعد از ازدواج‏

  ناتوانی و تأخیر تولید مثل به خاطر ضعف مکرر دستگاه تناسلی و انزال زودهنگام‏

  بیماریهای مقاربتی‏

  عقیم شدن‏

 5. آسیب مراکز عصبی و غدد در مغز

 در اثر خودارضایی و تحریک زیاد، هیپوتالاموس آسیب می‏بیند. مغز و مراکز حساس دیگر مکرراً دچار کاهش نسبی جریان خود می‏شوندن و از این طریق آسیب‏های جبران‏ناپذیر و بر آنها وارد می‏شود. تخلیه‏های مکرر عصبی، موجب ضعف اعصاب می‏شود. خودارضایی‏های مکرر، مرکز عصبی را دچار حساسیت و ضعف و خستگی و اختلال می‏سازد. به گفته یکی از دانشمندان، خود ارضایی موجب ضعف قوای شهوانی و بی رمق و بی جان شدن آنها می‏شود.

 به طور کلی اختلال قوای بینایی، شنوایی (مثل صدای زنگ در گوش و وز وز کردن) و… از ضعف و اختلال اعصاب است.

 … قسمت‏های عمده بدن من یعنی قلب و اعصابم به هم ریخته است.   «نامه‏ای از یک جوان»

 و تو ای جوان عزیز به خود آی و این آسیب‏ها را جلوی چشم خویش تابلو کن و با تأملدر این منظره نامطلوب و غیرقابل قبول، خود را از دام این بلا نجات بده.

 کم خونی؛

 کم اشتهایی و مشکلات گوارشی؛

 کم خوابی و اختلال در خواب؛

 تنگی نفس؛

 سر درد و سرگیجه؛

 پیدایش تغییرات در نخاع و ستون فقرات.

 همگی از آسیب‏های جسمی خودارضایی هستند.

 عوارض  و آسیب های روحی – روانی‏ استمنا

  ب. آسیب‏های روحی – روانی‏

 1. ضعف حافظه، حواس پرتی و ناتوانی در تمرکز فکری‏

 همان گونه که گذشت، یکی از پی آمدهای خودارضایی، ضعف و تحلیل قوای جسمانی است و این به نوبه خود ناشی از اختلال در عملکرد سیستم مغز و اعصاب است. اختلال در این سیستم موجب می‏شود که بخش حافظه کارایی لازم را نداشته باشد. علاوه بر این، شخصِ مبتلا به خودارضایی به خاطر تمرکز در این عمل و توجه نسبتاً مداوم به موضوعات جنسی، حواس پرت و ناتوان در تمرکز فکری است که این خود عامل دیگری برای کاهش مستمر حافظه است.

 از عوامل حفظ و تقویت حافظه آن است که فرد به کارهای علمی و فکری مشغول باشد در حالی که شخص خودارضا از کارهای علمی و فکری باز می‏ماند و این خود عامل دیگری برای ضعف حافظه چنین اشخاصی است.

 … استعداد کافی داشتم و تحصیل می‏کردم اما اکنون استعدادم کم شده و مطالب را درست درک نمی‏کنم و با فشار و سختی به تحصیل ادامه می‏دهم.    «نامه‏ای از یک دانش‏آموز»

 2. اضطراب

 دلهره و دلواپسی از ویژگی‏هایی است که دائماً فرد خودارضا را رها نمی‏کند، او مرتب با خود درگیر است و نمی‏تواند با خود کنار آید. افکار آشفته، وسواس فکری، بی ثباتی، درهم ریختگی فکری دامن گیر اوست: «نکند کسی بفهمد»، «کی و چگونه این کار را تکرار کنم»، «کی می‏شود نجات پیدا کنم» و.. لحظه‏ای آرام و قرار ندارد، سرزنش و تحقیر خود  به علت ارتکاب گناه، شخصیت او را در هم می‏کوبد. گاهی تأخیر در ترک و این که بعد از ترک چه می‏شود، امان او را می‏گیرد.

 … آیا با ترکِ خودارضایی باز هم علائم آن باقی می‏ماند.   «امضا: همدم مرگ»

 … آیا پس از ترک می‏توانم ازدواج کنم و صاحب فرزند شوم؟ آیا بخشوده خواهم شد؟   «نامه‏ای از یک جوان»

 آن چه امروز از این عمل برایم باقی مانده است، روحی متزلزل و بغض و نفرتی متراکم است.   «نوجوان ۱۷ ساله تهرانی»

 3. افسردگی‏

 بی احساسی و بی تفاوتی، بی نشاطی و بی ذوقی، سستی و گوشه‏گیری، غم و اندوه، عدم علاقه به امور هنری، ورزشی، مسائل معنوی و… همگی از نشانه‏های بارز و حتمی افسردگی است.

 4. پرخاش‏گری و بداخلاقی‏

 شخصِ خودارضا نسبت به کوچک‏ترین محرک محیطی حساس است، حوصله گفت و گو با دیگران را ندارد، زود رنج است و سریعاً از کوره در می‏رود، به نور زیاد، صدا، رفت و آمد و… حساسیت فوق‏العاده دارد.

 5. یأس از زندگی‏

 … در سنین ۱۶ یا ۱۷ سالگی دو مرتبه دست به خودکشی زدم ولی موفق نشدم، اکنون در میان توفان مرگباری به این سو و آن سو می‏روم، شاید هم یک سویش نابودی باشد.   «نامه‏ای از یک جوان»

 … تصمیم گرفته‏ام اگر راهی برایم نباشد خودکشی کنم….   «دختر ۱۸ ساله تهرانی»

 6. از بین رفتن خلاقیت‏ها، توانایی‏ها و سرکوب شدن استعدادها.

 7. عدم میل به تحصیل، مطالعه، تحقیقات علمی و فعالیت‏های فکری.

 8. هوس باز و بی‏بند و بار شدن و اعتیاد به ارضای جنسی نامشروع.

 9. بی عاطفه، کم رو و خجل.

 10. عدم اعتماد به نفس و احساس حقارت، ضعف اراده.

 11. از بین رفتن صفای دل و بی علاقه‏گی نسبت به امور معنوی، مجالس دعا، جماعات و… .

 12. احساس گناه، عذاب وجدان.

عوارض  و آسیب های اجتماعی‏‏ استمنا

  ج) آسیب‏های اجتماعی‏

 خودارضایی یک حس گریز از اجتماع پدید می‏آورد که در اثر افراط و تکرار در او ریشه‏دارتر خواهد شد. فرد در گوشه‏ای خود را منزوی و به افکار دور و دارز می‏پردازد. توجه به لذات شخصی، سبب سستی روابط اجتماعی می‏گردد و حیات جمعی را دچار مخاطره می‏سازد. فردِ خودارضا به غیر از میل به انزواجویی در عرصه اجتماعی نیز با مردم جوششی ندارد و از زندگی جمع احساس لذت نمی‏کند. اینجاست که نه تنها شخصیت اجتماعی و انسانی چنین افرادی تدریجاً متزلزل شده بلکه جامعه نیز از وجود نیرو جوان و پرانرژی محروم گردیده است و در دراز مدت موجب اختلال در نظام اجتماعی می‏شود.

 این دسته از آسیب‏ها عبارت اند از:

 1. بی آبرویی؛

 2. مشکلات خانوادگی؛

 3. انزوای اجتماعی، طرد شدن از جامعه و مشکل دوست یابی؛

 4. مشکلاتی در ازدواج از قبیل:

  عدم پذیرش در خواستگاری‏

 اکنون خواستگاران فراوانی دارم که هر یک از دیگری بهتر هستند. به دلیل همین مسأله (خودارضایی و از دست دادن بکارت) است که مجبورم به خواستگارانم جواب رد بدهم بدون اینکه پدر و مادرم علت نپذیرفتن من را بدانند.

    «دختری ۱۸ ساله از تهران»

 بر اثر خودارضایی دامنم لکه دار شده و حالا خواستگاران فراوانی دارم که هرکدام از دیگری بهتر است. به من بگویید چه کار کنم.

    «نامه‏ای از یک دختر جوان»

  بی میلی به ازدواج و تأخیر در آن‏

  بی میلی به همسر

  ناتوانی در مقاربت صحیح و ارضای جنسی خود و همسر

  ناسازگاری خانوادگی‏

  سرد بودن کانون خانواده‏

  ناتوانی در برابر مشکلات و سختی‏ها  پس از ازدواج‏

  طلاق و متزلزل شدن کانون خانواده‏

 5. افت تحصیلی‏

 این کار روی تحصیلات من به شدت اثر گذاشت، من که تا سال سوم راهمایی جزء شاگردان خوب کلاس بودم، در سال سوم راهنمایی، ثلث اول یک تجدیدی آوردم.   «دختر ۱۵ ساله»

 6. بزهکاری‏

 7. عدم علاقه نسبت به فداکاری، خدمتگزاری به همنوعان و…

 8. لذت نبردن از دوستی‏ها و مهر و محبت‏ها در روابط با پدر و مادر، بستگان و دوستان و بالاخره بریدن از آنان.

 9. از بین رفتن عزت، پاکدامنی، شرف و حیا.

 10. انحطاط و انحراف فکری و عملی خود و به انحراف کشیدن دیگران.

 11. ایجاد خطرات اجتماعی برای خانواده خود و نوامیس دیگران.

 12. سوء استفاده جنسی و تجاوز به کودکان.

 13. ترویج و اشاعه فحشا و منکرات.

 14. شیوع بیماری‏های مقاربتی در جامعه.

 15. حسادت و بدبینی.

عوارض  و آسیب های معنوی و اخروی ‏‏ استمنا

  د) آسیب‏های معنوی و اخروی‏

 همه آسیب‏های سه گانه که سخن از آنها به میان رفت قابل اصلاح و جبران است اما آسیب معنوی به این راحتی قابل جبران نیست چون اولاً: آسیب به قلب و دل است که هیچ بعد از وجود آدمی به ارزش، کارایی، حساسیت و لطافت قلب و دل او نیست. به تعبیر قرآن و روایات اسلامی، گناه به انسان سرازیر می‏شود و آن را فاسد و از کار می‏اندازد. ثانیاً: این آسیب فقط دنیوی نیست.

 قرآن کریم می‏فرماید: چنین نیست که بعضی خیال می‏کنند، بلکه اعمال خلافشان چون زنگاری بر دل‏هایشان نشسته، لذا از درک حقیقت وامانده‏اند:   «کلا بل ران علی قلوبهم ما کانوا یکسبون»     (مطففین، آیه ۱۴)

 کلمه «ران» در آیه مذکور به معنای زنگار است. زنگ یا زنگار در امور مادی همان چیزی است که روی فلزات و اشیای قیمتی می‏نشیند، همان لایه قرمز رنگی که بر اثر رطوبت هوا روی آهم و مانند آن ظاهر می‏شود و معمولاً نشانه پوسیدن و از بین رفتن شفافیت و درخشندگی آن و در نهایت ضایع شدن و از بین رفتن آن است. (تفسیر نمونه، ذیل آیه ۱۴ مطففین.)

 آری، بدترین اثر گناه، تاریک ساختن قلب و از میان بردن نور علم و حس تشخیص است. «گناهان از اعضا و جوارح سرازیر قلب می‏شوند» (همان)

 مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله در تفسیر المیزان (ذیل آین مطففین: ۱۴) می‏فرماید: از آیه شریفه سه نکته استفاده می‏شود:

 1. اعمال زشت، نقش و صورتی به نفس و روح انسان می‏دهند؛

 2. این نقش و صورت خاص، مانع آن است که نفس آدمی حق و حقیقت را درک کند؛

 3. نفس آدمی به حسب طبع اولیه‏اش صفا و جلایی دارد که با داشتن آن، حق را آن طور که هست درک میکند. قلب از دیدگاه قرآن جایگاه مهمی دارد قرآن کریم اولاً: قلب را مهم‏ترین مرکز شناخت در انسان معرفی می‏کند. ثانیاً: بیماری قلب را مهم‏ترین بیماری به حساب می‏آورد و از این بیماری به تعابیر مختلف و عجیب یاد می‏کند: قلب بیمار، قساوت قلب، انحراف قلب، زنگار قلب، کور شدن قلب، مهر شدن قلب، قفل شدن قلب و بالاخره از همه مهمتر مردن قلب. که جمعاً بیش از هفتاد و دو مورد آمده است.

 در اهمیت گناه از دیدگاه اسلام همین بس که اسلام اولاً: کیفر و اثر آن را منحصر به دنیا نکرده است.(مائده، آیه ۳۳) ثانیاً: از اندیشه و فکر گناه هم منع کرده است تا گناه را از سرچشمه خشک کند. علی (ع) می‏فرماید: کسی که در انجام گناه زیاد فکر کند، بالاخره به گناه کشیده می‏شود (غررالحکم).  ثالثاً: از گناه به عنوان درد و بیماری یاد کرده است. (علی (ع) برای دل‏ها بیماری‏ای، دردناک‏تر از گناه نیست (بحار الانوار، ج ۷۳، ص ۳۴۲).  رابعاً: از رفاقت و دوستی با گنهکار و شرکت در مجالس گناه به شدت نهی کرده است. علی (ع): بر فرد مسلمان شایسته نیست که با گنهکار طرح رفاقت و دوستی بریزد. (وسائل الشیعه، ج‏۲، ص  269). خامساً: ترک گناه را بهترین عبادت برشمرده است. (علی (ع): برتری عبادت، دوری گزیدن از گناه است.)

 این‏ها بخش بسیار اندک از هشدارهایی است که اسلام برای دفع اثر زیانبار گناه به انسان‏ها داده است.

 برای این که به تأثیر گناه بر دل و قلب بیشتر پی ببریم، به عنوان نمونه به ذکر چند روایت اکتفا می‏کنیم:

 رسول اکرم (ص) می‏فرماید: وقتی انسان مؤمن گناهی را مرتکب می‏شود، لکه سیاهی در قلبش پیدا می‏شود که اگر دل از آن بکند و توبهکرده و از خداوند آمرزش طلبد دوباره قلبش شفاف می‏شود و اگر گناه را ادامه دهد، سیاهی تمام قلبش را فرا می‏گیرد. (تفسیر المیزان، ذیل آیه ۱۴ مطففین)

 رسول گرامی اسلام(ص): وقتی حرام‏ها نادیده گرفته شود و کسی مرتکب آن‏ها شود، خداوند طوری بر دلش مهر می‏زند که بعد از آن دیگر قدرت درک و فهم را نداشته باشد. (محمد هویدی، التفسیر المعین.)

 دیگری بر قلب وارد شود به جایی می‏رسد که تمام قلب را فرا گرفته و آن را وارونه می‏کند. (تفسیر المیزان، ذیل آیه ۱۴ مطففین)

 ظرف، وقتی وارونه شود هیچ چیز در آن قرار نمی‏گیرد، قلب هم در اثر گناه طوری وارونه می‏شود که دیگر علم و حقیقت در آن جای نمی‏گیرد.

 خودارضایی هم که اسلام به شدت از آن نهی کرده است شاید از همین بابد باشد که اثر در قلب و دل آدمی می‏گذارد و آثار روحی و روانی خودارضایی که در بخش (ب) بیان گردید، عمدتاً از همین بیماری دل ناشی می‏شود. در این جا چند روایت در مورد اثر معنوی گناه خودارضایی بیان می‏کنیم به امید آن که تو ای جوان عزیز و برومند، ای که چشم امید پدر ومادر و جامعه به توست، ای آینده ساز خود و جامعه اسلامی و بالاخره تو ای مبتلا به این گنه خانمان‏سوز و هلاکت بار به خود آیی و تا دیر نشده خود را از این مهلکه و باتلاق نجات دهی، بدان که می‏توانی، حتماً می‏توانی!

 1. امام صادق(ع): روز قیامت خداوند با شخص خودارضا گفت و گو نمی‏کند و از چشم خدا می‏افتد. (میزان الحکمه، ح ۱۸۷۴۹)

 2. رسول خدا(ص): لعنت خدا و ملائکه خداوند و تمام بشر بر شخص خودارضا. (همان، ح ۱۸۷۴۸)

 3. رسول خدا(ص): کسی که خودارضایی می‏کند، ملعون است. (همان، ح ۱۸۷۵۱)

 4. امام صادق(ع): خودارضایی گناه بزرگی است که خداوند در قرآن از آن نهی فرموده است. (همان، ح ۱۸۷۵۰)

 5. امام صادق(ع): برای کسی که خودارضایی کند در قیامت عذاب دردناکی در نظر گرفته شده است. (همان، ح ۱۸۷۴۹)

 نتیجه یک تحقیق در مورد خود ارضایی

 در پایان توجه شما را به تحقیقی که حاصل بررسی ۴۰۰ نامه رسیده از نوجوانان کشور به برنامه آینده سازان صدای جمهوری اسلامی در دی ماه ۱۳۶۷ است جلب می‏کنیم. طبق این تحقیق افرادی که مبتلا به خودارضایی می‏باشند. به ناراحتی‏های زیر مبتلا گشته‏اند:

 1. ضعیف شدن چشم؛ ۲. لاغر شدن صورت؛ ۳. ضعف اعصاب؛ ۴. تحلیل رفتن بدن؛ ۵. سردرد و سرگیجه؛ ۶. سرماخوردگی زود به زود؛ ۷. کم خونی؛ ۸. سست شدن زانو؛ ۹. سیاه شدن دور چشم؛ ۱۰. ضعف حافظه؛ ۱۱. زرد شدن صورت؛ ۱۲. ضعف و اختلالات شنوایی؛ ۱۳. جوش صورت؛ ۱۴. گوشه‏گیری؛ ۱۵. اختلال در خواب؛ ۱۶. ایجاد حالت وسواس و تردید؛ ۱۷. افت تحصیلی.

 اکنون تو ای جوان، که طراوت و پاکی دنیا راباید در تو دید و از تو شناخت، به چه می‏اندیشی؟ آسیب‏ها را دیدی و خواندی؟ برای از این به بعد چه در سر داری؟ آیا از هم اکنون کمربندت را محکم بستی و عزمت را جزم نمودی؟ به خود آی! همین الان وقت تصمیم است، همین الان، نگو از فردا، نگو ببینم چه می‏شود، نگو نمی‏شود و نگو چه و چه و نگو…

 با توکل بر خدا و با یک اراده جدی، حرکت کن، به زودی افق‏های سلامت و سعادت را خواهی دید و احساس قدرت می‏کنی. پس حرکت، حرکت، اراده، اراده، تصمیم، تصمیم.

 در بخش دوم به کمک تو شتافته‏ایم، راه درمان را به تو نشان داده‏ایم، محض خدا، و به خاطر خودت، کمک ما را پس نزن.

به دامانش نشیند لکه ننگ‏   گلی گر همنشین خار گردد

 علی سلطان دین فرمود: آن کس‏   که با نادان نشیند خار گردد.

 راه های مناسب برای ترک خود ارضایی

حکم فقها بر این است که کسی که به حرام می افتد واجب است ازدواج کند. لذا لازم است موانع ازدواج را از سر راه بردارید و با یک خانواده مؤمنه و کم توقع و قانع ازدواج کنید و این امر امکان پذیر است. اما اگر موانع طوری است که فعلا نمی توانید ازدواج کنید باید صبر کنید و برای کم کردن قدرت غریزه جنسی و آلوده نشدن به گناه امور ذیل را رعایت نمایید.

۱. سعی کنید به هنگام خواب شکم شما بیش از حد معمول پر نباشد.

 2. از پوشیدن لباس‏های تنگ و چسبان اجتناب کنید.

 3. از نگاه کردن به مناظر، فیلم‏ها و تصاویر تحریک کننده جدا خودداری کنید و به محض مواجه شدن با این امور، چشم خود را بسته و یا به زمین و یا  آسمان نگاه کنید. حتی از مشاهده فیلمهایی که شما به آن اشاره کردید و تحریک کننده است جدا خودداری کنید.

 4. از شنیدن و خواندن مباحث و مطالب جنسی و حتی شوخی‏های جنسی و تحریک‏کننده و فکر کردن در این امور، جدا بپرهیزید.

 5. از خوردن مواد غذایی محرک مانند: خرما، پیاز، فلفل، تخم‏مرغ، گوشت قرمز، غذاهای پرچرب، حتی‏المقدور اجتناب و به میزان ضرورت  اکتفا کنید.

 6. قبل از خواب حتما مثانه خود را تخلیه نمایید.

 7. از نوشیدن افراط‏گونه آب و مایعات پرهیز کنید (به خصوص شب‏ها و قبل از خوابیدن).

 8. هیچ‏گاه بدن عریان خود را در آینه نگاه نکنید.

 9. از دست‏ورزی اندام جنسی خود اجتناب کنید و در هیچ شرایطی دست‏ورزی نکنید.

 10. هرگز به رو نخوابید.

 11. به منظور تخلیه انرژی زاید بدن به طور منظم و زیاد ورزش کنید.

 12. هیچ‏گاه بیکار نباشید، برای اوقات فراغت خود برنامه داشته باشید و آن را با مطالعه، ورزش، زیادت عبادت و… پر کنید.

 13. هرگز در مکانی خلوت و تنها و دور از نظر دیگران نباشید.

 14. هرگاه مورد هجوم افکار جنسی واقع شدید، در مکان خلوت و دور از نظر دیگران بسر نبرید، بلکه در مجالس عمومی وارد شوید و در آنجا به سر برید.

 15. هفته‏ای یکی دو روز، روزه مستحبی بگیرید و اگر توان آن را ندارید روزه اخلاقی بگیرید؛ یعنی، میزان صرف غذا را کاهش و فاصله هر وعده غذا را  افزایش و تعداد دفعات غذا را کاهش دهید و به حداقل خوراک اکتفا کنید.

 16. با نامحرم رفتار متکبرانه داشته باشید و از سخنان ملایمت‏آمیز با آنها خودداری کرده واز نرمی و لینت در کلام با آنها اجتناب ورزید.

 17. هیچ‏گاه با نامحرم و جنس مخالف در مکان خلوت و دور از نگاه دیگران باقی نمانید، حتی برای آموزش و…

۱۸. قرآن زیاد بخوانید و درباره معانی آیات آن فکر کنید.

]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%b9%d9%88%d8%a7%d8%b1%d8%b6-%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d9%85%d9%86%d8%a7%d8%a1-%d9%88-%d9%be%db%8c%d8%a7%d9%85%d8%af%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%a2%d9%86/feed/ 0 حجاب برتر https://nasim.ismc.ir/%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d8%b1%d8%aa%d8%b1/ https://nasim.ismc.ir/%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d8%b1%d8%aa%d8%b1/#respond Sat, 23 Aug 2025 06:28:59 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4193 هر چیزی و هر کاری دارای مراتب عالی، متوسط و ضعیف است و مرتبه عالی آن نیز دارای درجاتی می باشد. حجاب نیز از این امر مستثنا نیست. حَد متوسط و لازم و ضروری آن همان است که بدن به هر وسیله از نامحرمان (جز مقداری که استثنا شده) پوشیده باشد؛ ولی مراتب عالی آن این است که علاوه بر پوشش مناسب توسط چادر که بهترین پوشش و حجاب است، نکات ریز دیگری نیز مراعات شود که در ذیل به آنها اشاره می شود:

۱. در معرض دید نباشد
از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اَخْبِرُونِی أَیُّ شَیْی ءٍ خَیْرٌ لِلنِّساءِ فَقالَتْ فاطِمَهُ علیهاالسلام أَنْ لا یَرَیْنَ الرِّجالَ وَلا یَراهُنَّ الرِّجالُ فَأُعْجِبَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله وَقالَ اِنَّ فاطِمَهَ بَضْعَهٌ مِنِّی؛ به من بگویید که چه چیزی برای زنان بهتر است؟ [مردم هر کدام جوابی دادند که پذیرفته نشد. خبر به فاطمه زهرا علیهاالسلام رسید.] پس فاطمه علیهاالسلام فرمود:[بهترین چیز برای زنان این است] که مردان ] نامحرم ] را نبینند و مردان نیز آنان را نبینند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خوشحال شد [و جواب او را پسندید] و فرمود: به راستی فاطمه پاره تن من است.»

۲. حتی از نابینا
شخص نابینایی وارد خانه حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام شد. در این هنگام، حضرت خود را پوشاند. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: چرا خود را پوشاندی، در حالی که آن نابینا تو را نمی بیند؟ حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در پاسخ عرض کرد: «اِنْ لَمْ یَکُنْ یَرانی فَاِنِّی اَراهُ وَهُوَ یَشَمُّ الرِّیحَ؛ اگر نابینا مرا نمی بیند، ولی من که او را می بینم و وی بو[ی مرا] استشمام می کند.»

۳. نزدیک ترین حالت به خدا
حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در پاسخ به رسول خدا صلی الله علیه و آله که پرسیده بود: زن در چه حالتی به خدا از همه نزدیک تر است؟ اظهار داشت: «اَدْنی ما تَکُونُ مِنْ رَبِّها اَنْ تَلْزَمَ قَعْرَ بَیْتِها؛ هنگامی که زن در خانه می ماند، از همه حالات به پروردگارش نزدیک تر است.»

۴. پوششهای احتیاطی
علی علیه السلام فرمود: «در یک روز ابری و بارانی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله در بقیع نشسته بودیم. زنی در حالی که بر الاغی سوار بود، بر ما گذشت. ناگهان دست حیوان در گودی فرو رفت و زن از پشت حیوان به زمین افتاد. پیامبر صلی الله علیه و آله صورتش را برگرداند. اصحاب عرض کردند: ای رسول خدا! این زن شلوار پوشیده بود [لذا جایی از بدنش آشکار نگردید]. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سه مرتبه فرمودند: خدایا! زنانی را که شلوار می پوشند، مورد لطفت قرار بده! سپس فرمودند: ای مردم! از شلوار استفاده کنید که پوشش بهتری است و هنگام خارج شدن از منزل، به وسیله شلوار زنانتان را [از نگاه نامحرم] حفظ کنید.»

۵. از پشت پرده جواب بگویید
قرآن کریم می فرماید: «وَاِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعا فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ»؛ «چون از زنان پیغمبر متاعی خواستید، از پس پرده بخواهید!»

خوب است زنان با ایمان نیز با مردان نامحرم از پشت پرده سخن بگویند.

از امام خمینی رحمه الله دو مسئله سؤال شد که:

۱. حدود حجاب اسلامی برای بانوان چیست و آیا برای این منظور، پوشیدن لباس بلند آزاد و شلوار و روسری کفایت می کند؟ اصولاً چه کیفیّتی در لباس و پوشش زن در برابر افراد نامحرم باید رعایت شود؟

آن بزرگوار جواب داد: «واجب است تمام بدنِ زن به جز قرص صورت و دستها تا مچ از نامحرم پوشیده شود و لباس مذکور اگر مقدار واجب را بپوشاند، مانع ندارد؛ ولی پوشیدن چادر بهتر است و از پوشیدن لباسهایی که توجه نامحرم را جلب می کند، باید اجتناب شود.»

۲. با توجه به فرمایش حضرت امام که فرموده اند: «باید از لباسهایی که جلب توجه می کند، اجتناب نمایند.» آیا پوشیدن جوراب ضخیم بدون شلوار با این که حجم بدن از بیرون مشخص و در بعض موارد مهیّج است و یا پوشیدن کفشهایی که در هنگام راه رفتن صدای مهیّج دارد، جایز است؟

جواب: از پوشیدن هرگونه لباس مهیّج باید خودداری کنند.»

]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%ad%d8%ac%d8%a7%d8%a8-%d8%a8%d8%b1%d8%aa%d8%b1/feed/ 0 امر به معروف و نهی از منکر https://nasim.ismc.ir/%d8%a7%d9%85%d8%b1-%d8%a8%d9%87-%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%88%d9%81-%d9%88-%d9%86%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%da%a9%d8%b1/ https://nasim.ismc.ir/%d8%a7%d9%85%d8%b1-%d8%a8%d9%87-%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%88%d9%81-%d9%88-%d9%86%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%da%a9%d8%b1/#respond Sat, 23 Aug 2025 05:32:54 +0000 https://nasim.ismc.ir/?p=4190 سنت امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر مهم ترین ویژگی


قال اللّه تعالی: «کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّهٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وتُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ»؛(۱) «شما بهترین امتی بودید که برای مردم پدید آمدید؛ امر به معروف و نهی از منکر می کنید و به خدا ایمان دارید.»

در این آیه شریفه «امت اسلامی» به عنوان بهترین امت معرفی شده است و دلیل آن دو چیز ذکر شده است: «امر به معروف و نهی از منکر» و «ایمان به خدا». نکته جالب توجه این است که در این آیه امر به معروف و نهی از منکر بر ایمان به خدا مقدم داشته شده که نشانه اهمیت و عظمت آن است. به تبع این ویژگی برای بهترین امت اسلامی، باید گفت که مهم ترین ویژگی جامعه اسلامی هم همین مسئله است که امر به معروف و نهی از منکر شناخته شود و وجدان های بیداری در جامعه پیوسته از آن پاسداری کنند.

داستان هجوم رضاخان به قم به بهانه بی احترامی به خانواده اش، نمونه ای از این بیداری آگاهانه در جامعه را نشان می دهد:

از قدیم الایام تا به امروز مرسوم بوده و هست که غالبا مردم هنگام تحویل سال نو در اماکن متبرکه به سر می برند و آن را به فال نیک می گیرند. عید نوروز سال ۱۳۰۶ شمسی با ۲۷ رمضان ۱۳۴۶ مطابق بود و زوّار بسیاری از نقاط مختلف به سوی شهر قم روی آوردند تا هنگام تحویل سال در حرم حضرت معصومه باشند. حرم مملوّ از جمعیت بود. اعضای خانواده پهلوی ـ که همسر رضاشاه هم جزو آنها بود ـ در غرفه بالای ایوان آیینه بدون حجاب کامل نشسته بودند، و این به طوری جلب نظر می کرد که صدای اعتراض مردم از هر سو بلند بود؛ ولی هیچ کس جرأت نمی کرد قدم پیش گذارد و به آنها تذکر دهد. در همین موقع، سید ناظم واعظ که در مسجد جنب حرم مشغول وعظ بود، مردم را تهییج نمود تا امر به معروف و نهی از منکر کنند. خبر به مرحوم حاج شیخ محمد تقی بافقی رسید. او ابتدا به خانواده دربار پیغام فرستاد که: اگر مسلمان هستید نباید با این وضع در این مکان مقدس حضور یابید و اگر مسلمان نیستید، باز هم حق ندارید در این مکان حضور یابید. پیام موثر واقع نشد. حاج شیخ محمد تقی شخصا به حرم آمد و سخت به آنان اعتراض نمود و از آنها خواست که سر و صورت خود را بپوشانند یا از آنجا خارج شوند. در این وقت غوغایی به پا شد. خانواده پهلوی فورا به منزل تولیت حرم رفته و از آنجا با تلفن به رضاشاه خبر دادند. او فورا به سوی قم حرکت کرد و دستور داد یک عده سرباز پشت سرش حرکت کنند.

بعد از چند ساعت به شهر قم رسید و مستقیما وارد صحن حرم شد.چند نفر طلبه را که در آن اطراف بودند، شلاق زد و چند نفری را هم در جوار قبر حضرت معصومه با عصا و لگد مضروب کرد. سپس دستور داد مرحوم بافقی را دستگیر کرده به تهران فرستند و تحویل زندان شهربانی دهند. او را همچنان در حبس نگه داشتند تا بعد از پنج ماه که آیت اللّه حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی خواستار آزادی وی گردید.(۲)

مهلک در امان خواهد بود.

…………………

۱. آل عمران/۱۱۰.

۲. محمد عابدی، پیکار با منکر در سیره ابرار، دفتر اول، ص۱۱۵.

ملایمت و محبت در امر به معروف و نهی از منکر


قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله «لا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلا یَنْهی عَنِ الْمُنْکَرِ اِلاّ مَنْ کانَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: رَفیقٌ بِما یأْمُرُ بِهِ وَرَفیقٌ فیما یَنْهی عَنْهُ …؛(۳) امر به معروف و نهی از منکر نکند مگر کسی که سه خصلت در او باشد: [اول اینکه:] در آنچه به آن امر و نهی می کند، طریق مدارا پیش گیرد… .»

در راه انجام دو فریضه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر، پیوسته باید دلسوزی و حسن نیت و پاکی را سرلوحه کار خویش قرار داد و جز در موارد ضرورت، باید از راههای مسالمت آمیز وارد شد. متأسفانه بعضی، هنگام امر به معروف و نهی از منکر، از راه خشونت آمیز وارد می شوند و به الفاظ زشت و زننده متوسل می گردند، لذا می بینیم این نوع امر به معروفها نه تنها اثر خوبی ندارد، بلکه گاهی نتیجه معکوس می دهد.

در تفسیر المنار آمده است: جوانی به خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا! آیا به من اجازه می دهی زنا کنم؟! با گفتن این سخن فریاد مردم بلند شد و از گوشه و کنار به او اعتراض کردند، ولی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با خونسردی و ملایمت فرمودند: نزدیک بیا. جوان نزدیک آمد و در برابر پیامبر نشست. حضرت با محبت از او پرسید: آیا دوست داری با محارم تو (مثل مادر، خواهر و دختر) چنین کنند؟ جوان ناراحت شد و گفت: نه فدایت شوم. حضرت فرمود: همینطور مردم راضی نیستند بامحارم آنها چنین شود.

جوان از سؤال خود پشیمان شد. سپس پیامبر خدا دست بر سینه او گذاشت و در حق او دعا کرد و فرمود: «خدایا قلب او را پاک گردان و گناه او را ببخش و دامان او را از آلودگی به بی عفتی نگاه دار». از آن به بعد منفورترین کار نزد این جوان، زنابود.(۴)

بهلول»!

سنگ تراش، سنگ را تراشید و به بهلول تحویل داد. او شبانه از نردبانی بالا رفت و این سنگ را بر سر در مسجد نصب کرد. روز بعد وقتی کارگران تابلو را دیدند، به هارون خبر دادند. هارون بهلول را احضار کرد و پرسید: بانی مسجد من هستم، تو چرا خودت را بانی معرفی کردی؟! بهلول گفت: تو اگر برای خدا مسجد می سازی بگذار نام من باشد. خدا که می داند بانی کیست. او با این طنز به هارون فهماند که تو اخلاص نداری.

روزی دیگر بهلول وارد مجلس هارون شد؛ چون هارون در مجلس حضور نداشت، بهلول جای هارون نشست. خادمان او را از آنجا بلند کردند و کتک زدند. همین که هارون وارد مجلس شد، به هارون گفت: من چند دقیقه ای جای تو نشستم و کتک خوردم، وای به حال تو که عمری در جای اهل بیت پیامبر نشسته ای. آری او با این طنزها و با همین ملایمتها، هارون را متوجه خطاها و اشتباهات خود می کرد.

……………………

۳. خصال، ص۱۰۹، ح۷۹.

۴. تفسیر نمونه، ج۳، ص۴۲. به نقل از تفسیر المنار.

امر به معروف و نهی از منکر با عمل و رفتار


قال الصادق علیه السلام : «کُونُوا دُعاهَ النّاسِ بِغَیْرِ اَلْسِنَتِکُمْ لِیُرَوا مِنْکُمُ الاِْجْتِهادَ وَالصِّدْقَ وَالْوَرَع؛(۵) مردم را با غیر زبان دعوت کنید تا از شما اجتهاد، راستگویی و پارسایی ببینند.»

قوانین اسلام مبتنی بر حکمت و کیفیتی نظام یافته است که خود بتواند نگهبان و حافظ خویش باشد. امر به معروف و نهی از منکر دو قانون نگهبان است که از دیگر قوانین الهی پاسداری می کند. برای تأثیر بهتر این دو قانون در افراد و جامعه بهتر است که از روش غیر مستقیم و توأم با عمل، آن دو را به دیگران آموخت و اجرا کرد.

سعدیا گرچه سخندان و مصالح گویی                        به عمل کار برآید، به سخندانی نیست


در این رابطه داستان جالبی از عالم الهی مرحوم آخوند ملاعباس تربتی نقل شده است:

یکی از محافظان فرزند آخوند ملاکاظم خراسانی نقل می کند: «در ایام زمستان برای سرکشی به املاک آقا به نیشابور رفته بودیم، در مراجعه به مشهد در راه برفگیر شدیم و در قهوه خانه ای وسط راه ماندیم. غیر از ما جمعی دیگر نیز به قهوه خانه پناه آورده بودند. شب فرا رسید و چهار نفر از جوانان پولدار و خوشگذران مشهد ـ که چهار خانم هم همراه خود داشتند ـ با ماشینی آمدند و چون گرفتار برف و تاریکی شده بودند، به قهوه خانه پناه آوردند.

آمدن آنها در آن شب تاریک برفی در میان کوهستان بزم عیشی مجانی برای مسافران به وجود آورد، جوانان بطریهای مشروب و خوراکیها را چیدند و زنان، بعضی به خوانندگی و بعضی به رقص پرداختند. در گرما گرم این بساط، در قهوه خانه باز شد و مرحوم ملاعباس تربتی با سه چهار نفر که از تربت به مشهد می رفتند و مرکبشان الاغ بود، از ناچاری برف و تاریکی شب، آنها هم به این قهوه خانه پناه آوردند و از صاحب قهوه خانه اجازه خواستند که به آنها جایی بدهد. او گفت: سکّوی آن طرف خالی است.

حاج علی اکبر می گفت: من با مشاهده این وضع هراسان شدم و گفتم که نکند از جانب حاج آخوند نسبت به اینها تعرضی بشود و از جانب آنها نسبت به این مرد الهی اهانت شود. آماده دفاع از حاج آخوند شدم، ولی دیدم ایشان وارد شد و گویا نه کسی را می بیند و نه چیزی می شنود، به سوی آن سکّو رفت و چون نماز مغرب و عشاء را نخوانده بود، از قهوه چی قبله را پرسید و به نماز ایستاد و آن چهار نفر هم به وی اقتدا کردند.

یکی اذان گفت و حاج آخوند اقامه گفت و وارد نماز شدند. من هم فرصت را غنیمت دانستم و اقتدا کردم، چند نفر دیگر از مسافران هم از آن بزم عیش و نوش فاصله گرفتند و به نماز جماعت پیوستند، بعد از آن قهوه چی هم آمد و به نماز ایستاد، وقتی از نماز فارغ شدیم از جوانها و خانمها اثری نبود، بساط خود را جمع کردند و نفهمیدیم که در آن شب برفی به کجا رفتند.(۶)

گفتگو یا برخورد نامناسبی پیش آید.

…………….

۵. بحارالانوار، ج۶۷، ص۳۰۹، باب ۵۷.

۶. فضیلتهای فراموش شده، حسینعلی راشد، ص۱۲۸.

تلاش فوق العاده برای امر به معروف و نهی از منکر


قال الحسین علیه السلام : «لا تَحِلُّ لِعَیْنٍ مُؤْمِنَهٍ تَری اللّه َ یُعْصی فَتَطْرِفَ حتّی تُغَیِّرَهُ؛(۷) بر هیچ چشم مؤمنی روا نیست که ببیند خدا نافرمانی می شود، پس خود را فرو بندد تا آنگاه که وضع را تغییر دهد.»

خداوند پیامبران و ائمه معصومین علیهم السلام را برای هدایت بشر، زنده کردن معروفها و از بین بردن منکرات برانگیخت و آنان در ادای این رسالت الهی از هیچ تلاشی فروگذار نکردند. تلاش و اصرار آنان به سبب اهمیتی بود که برای این فریضه الهی قائل بودند. آنها به دلیل قلب سرشار از رأفت و رحمت، حاضر نبودند هیچ کس به منکرات آلوده شده و به خشم خدا گرفتار آید.

ابن شهر آشوب می نویسد: امیر مؤمنان علی علیه السلام وارد خانه شد، لحظه ای بعد بانویی آمد و از شوهرش شکایت داشت، حضرت فرمود: اندکی صبر کن تا از گرمای هوا کاسته شود، آن زن گفت: در این صورت خشم شوهرم بیشتر می شود، حضرت سرخود را پایین انداخت و لحظه ای بعد فرمود: به خدا قسم نباید رسیدگی به دادخواهی مظلوم را به تأخیر انداخت، حق مظلوم را باید از ظالم گرفت و رعب او را از دل مظلوم بیرون کرد، تا با کمال شهامت در مقابل ستمگر بایستد و حق خود را بخواهد. آن گاه به آن زن گفت: برویم.

حضرت با آن زن همراه شد تا به در خانه زن رسید، آن گاه صدا زد: درود بر شما! جوانی از خانه بیرون آمد. حضرت بعد از احوالپرسی فرمود: «یا عَبْدَ اللّه ِ اِتَّقِ اللّه َ فَاِنَّکَ قَدْ اَخَفْتَها وَأَخْرَجْتَها؛ ای بنده خدا! از خدا پروا کن؛ چرا که همسرت را ترسانده و از خانه بیرون رانده ای.»

جوان از این سخن سخت برآشفت و گفت: به تو چه ربطی دارد! به خدا سوگند! به خاطر همین حرف تو، او را آتش خواهم زد. امیرمؤمنان هم فرمود: من تو را امر به معروف و نهی از منکر می کنم، تو در برابر من منکر دیگری مرتکب می شوی و معروف را رها می کنی.

در همین لحظات مرد جوان متوجه شد افرادی که از کوچه عبور می کنند به آن مرد با عنوان امیرالمؤمنین سلام می دهند. به همین خاطر امام را شناخت و هراسان گفت: ای امیرمؤمنان من اشتباه کردم. به خدا سوگند در مقابل همسرم مانند زمینی آرام خواهم بود تا پا بر روی من بگذارد. حضرت نیز رو به آن زن کرد و فرمود: به منزل برو و همسرت را به این کارها مجبور نکن.(۸)

………………………….

۷. امالی شیخ طوسی، ص۵۵.

۸. مناقب، ج۲، ص۱۰۶؛ بحارالانوار، ج۴۱، ص۵۷.

]]> https://nasim.ismc.ir/%d8%a7%d9%85%d8%b1-%d8%a8%d9%87-%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%88%d9%81-%d9%88-%d9%86%d9%87%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d9%85%d9%86%da%a9%d8%b1/feed/ 0